Pukapuka 1, Nama 21
18981227

whārangi 4  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua3
5titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 21.] TE PUKE KI HIKURANGI, TIHEMA TUREI 27th 1898. _____[Wharangi No. 4] ai ki te Poari ina hoki no nga Maori anake hoki nga whenua. Ko te Poari hei upoko me whakatu he Ko- miti Takiwa, i raro i te Poari, me nga Komiti Poraka, hei hoa mahi tahi me te Poari i nga mahi, kia 2 aua tu Komiti ko nga Komiti Ta- kiwa me nga Komiti Poraka, kei roto i te Pire enei tikanga, ma te penei ka ngawari nga mahi ki ta matou whakaaro, mo nga Kooti ka awhina nga Komiti i te Poari, ma nga Komiti e whakawa ma te Poari e whakamana nga whakatau, ko nga keehi pakeke me nga keehi piira ma te Poari e whiriwhiri ma te Komihana e haina nga Taitara katoa. Ko nga Tari katoa o te Kooti e tu nei me tu tonu me ona Kai-Whakamaori me ona Kai-tuhituhi. Tera e mama nga mahi a taua Komiti ara, ka haere tonu ki nga pa Maori kaore e penei me nga Kooti, ka mau ke ki nga taone ki rei- ra tu ai ka kumea nga Maori ki reira whaka- pau moni ai me ona tini mate. Ko nga keehi i waenganui i te Pakeha i te Maori, ma te Poari ena e mahi. Kei toku takiwa etahi whenua Papatipu e toe nei, kei reira pea tetahi waahi o tetahi miriona eka e toe nei, mehemea ki te paahi tenei Ture ma te Poari me te Komiti e wha- kahaere nga whenua ka mama nga mahi a ka riro pea aua whenua ma ratou e whakawa ko tenei tikanga ara ko te Komiti Maori e kore rawa te Maori e kaha ki te korero teka. Ko te take e puare noa atu ana te Komiti ki te katoa, ki te puta ake he korero teka ma to tangata ka tu mai nga Kaumatua ki te whakahe. Na i roto i te Kooti Pakeha, kaore e puare kite katoa, ma te tangata anake e whai take ana koia anake e tu, e kore e tu noa mai tetahi tangata, kite tu noa mai tetahi tangata ki te whakahe ka whakahengia e te Kooti, ka kiia kia hopungia. Mo nga whakawa wehewehe me pena ano ma te Komiti e whakawa. Kanui te pai onga mahi e whakariteritea aua e nga Maori i wa- ho mo nga wehewehe paanga, me etahi atu mahi ka oti, ka hoatu ki te aroaro o te Kooti kia whakataua. Ko nga Whenua i penatia te mahi e tere ana te oti, kaore he raruraru ki muri iho. E oti ana ano te mahi-roherohe Whenua i nga Maori anake to whakariterite, ka oti ka hoatu ki te Kooti, ko nga Whenua penei tino tuturu rawa te whakataunga. Ko enei mea me tuku ma nga Komiti e mahi. Ko nga mea pakeke ma to Poari e mahi. Kei te mohio nga Tiati o nga Kooti, ko nga Keehi uaua e oti ana i te whakariterite a nga Maori i waho, Kore rawa e ara mai he whakawa i muri atu. He Ateha au no te Kooti, ko au te Ateha nana i whakawa te Rohe Potae o Ngati Ma- niapoto, naku i whakamarama ki nga Iwi o reira, tahuri ana taua Iwi ki te ata mahi i waho o te Kooti, heoi ano ma te Kooti be whakamana, oti ana i roto i nga marama e iwa, e 86 nga Poraka. Kaore he mea kotahi i ara he whakawa tuarua. Ko. te take i pai ai, kaore i riro i to te Kooti tikanga engari i ta nga Maori i wha- kaoti ai, kaore he utu o taua Komiti ko ma- ua anake ko te Tiati e utua ana. • Ko enei Komiti me penei ano, kaua e utua i te wa e mahi ana mo to ratou takiwa ake; engari kia puta ki waho ka utu ai. Mo runga i te whakaaro o te Komiti mete Iwi Pakeha, ma te takoto wehewehe o nga Whenua o ia tangata e tika ai, e ora ai te Maori. E tika ana tenei korero, engari mo etahi tu Whenua nunui, he iti nga tangata ki roto ka pai, mo nga Whenua raorao hoki, ara, Whenua pai mo te parau a ka pai, tena mo nga Whenua Penei e 5 mano Eka o te Whenua e 800 e 400 tangata ki roto kaore e pai mehemea ka roherohea nga tu Whenua pena kia Motuhake to ia tangata to ia tangata, kanui ake nga moni e pau i te ruuri, me nga moni whakawa, Kooti Piira ranei i nga utu tika o te Whenua mo te eka. Tiamana:—' Me pehea enei tu Peraka. A. Me roherohe Hapu, mehemea e toru Hapu, kia toru wahanga, Na me whakatu he Komiti Poraka, me "pooti e Tatou, ko taua Komiti hei kai whakahaere mo Le Hapu, hei utu i nga reiti, i ' era tu ahua ka- toa me pena te takoto ka pai. Tiamana:— Ko te 1 Karaka tenei; : Me whariterite e koutou o koutou kai korero ka whakaatu mai apopo ka hikitia te Komiti mo te 11 a. m. apopo. 19/10/98.

11. a. m. 1 mutu taku korero ite tikanga wehewehe whenua ara mo nga whenua nunui i iti nga tangata ki roto me nga Poraka i nui nga tangata ki roto i ki au me wehewehe hapu, kote mea marama mo nga whenua penei me whakatu he komiti Poraka hei whakahaere mo te hapu ma reira e tika at nga mahi mo nga tikanga e ora ai te Iwi Maori. Kote meatika e ora ai te Iwi Maori, me whaka- tau he rahui ki nga toenga whenua e toe nei me whakapumau nga whenua hei kainga no- ho, hei pa, hei mahinga hei Paamu, me nga wheuna kua mahia e nga Maori hei Paamu, kua whakanohoia kite Hipi, kua whakapaia penei i nga whenua Pakeha ko nga whenua watea, nae whakahaere ete Poari ena, ki nga huarahi e whai mahi ai. Ka mutu tonu te ora mote Maori, ara me penei te mahi, inga whenua me whai haere i o te Pakeha tikanga, me korero au mo te ta- kiwa o Ngaati Porou ko nga whenua o reira, 100 eka etahi whenua e 5000 eka etahi, ki tonu i te tangata ara he nui nga tangata e uru ana ki nga Taitara, kote take he iti note whenua he nui rawa no te tangata, kaore e whiwhi te tangata o reira kite whenua nui, kua tahuri tena Iwi kite whakatu Komiti, mo ia Poraka mo ia Poraka, kua whai haere i runga i nga tikanga Pakeha, ara whakatipu Hipi, mahi taiepa mo nga whenua, me to whakapai, ko nga komiti kei te whakahaere i aua mahi kaore he raruraru, e tae ana pea kite 40,000 Hipi Maori, iti iho nuku ake ra- nei kei tera takiwa, koau tonu te tangata uru ki ena whakahaere a nga komiti mo ena ma- hi, kei te mohio nga Pakeha o toku takiwa, me te kai titiro Pipi i Turanga, kite tika o tenei korero, he rahi atu nga whenua kei te takoto noa kaore he moni e taea ai te wha- kapai. I runga i taku whakaaro ki nga kaute o nga Moni Wuuru me nga Moni reti o nga whenua e riihi ana ki nga Pakeha. Tera pea kei te tae kite 17 me te 18 mano Pauna moni ite tau, e whakapaua ana ano kite whakapai i nga whenua, rite tonu nga whakahaere ki to te Pakeha, koi ana taku huarahi marama mote iwi Maori kia tahuri kite mahi penei, ka ora, engari ko te pouri, he kore ture hei arai mo te hoko e puare nei ara he ture hei rahui i nga whenua, kaore he ture penei i toka takiwa, pera me etahi taki- wa he Ture rahui ona, i timata tonu mai te uru onga whenua o toka takiwa ki te kooti i te tau 1876. I korero au i tainahi kei reira nga whenua Papatipu e toe ana. Ko tetahi o nga tikanga e ora ai te Iwi Maori me whakamana atu nga Komiti Maori, hei tiaki mo te Iwi Maori, hei peehi haere i nga tikanga Maori e patu nei ia ratou, ara ko aua tikanga, ko nga hui nunui whakapau kai, me nga tangihanga tupapaku, me etahi atu tika- nga pera, tae atu ki nga tohunga Maori, hei tiaki hoki i te noho pai o te Maori ara, i nga Pa noho i nga wai inu me era atu tikanga pai kia penei me te Pakeha te noho pai i ona kai- nga. He arai hoki i nga tikanga mangere e noho nei etahi Maori ki nga kainga o etahi tanga- ta kai noa ai i nga kai a te tangata, ara i te oranga o tana Wahine me tana whanau, kia mahia he tikanga hei whakakaha i tena i te- na kia kaha ki te mahi oranga mona ake. Koia nei nga mahi ma taua Komiti e ki nei au kia hoatu he naana ki taua Komiti, kei roto tena i tena Menemana o te hui ki Papawai, hei tiaki hoki i nga Tamariki Kura Maori, e pumau ai to ratou ahua, note mea he nui nga moni o te Koroni e whakapaua ana mo nga Kura Maori, te hokinga mai o nga Tamariki i te Kura ki nga kainga Maori ngaro tonu atu o ratou matauranga i nga tikanga Maori te peehi, ko tetahi e whakapaua ana nga moni a nga Matua ki te Waipiro, kaore e waiho hei whangai i a ratou Tamariki, ko au te tangata i kaha ki te whakamatau i tenei Iwi i te Ma- ori, mehemea ranei e rite ana ki te Pakeha te kaha ki te hopu i te matauranga, na runga i taku kaha ka puta taku Tamaiti i te Kura ka tu hei Roia hei (Barrister.) Ki taku whakaro tera atu te nuinga o nga Tamariki Maori e puta, mehemea e rite ana te kaha o nga Matua ki te awhina, koi ana tetahi mahi ma te Komiti, ara, he whakaka- Ha i nga tikanga mo nga Tamariki Kura. Ko tetahi mate o te Iwi maori, ko te Wai- piro. He aha ranei te tikanga pai e mutu ai te ra, mea, he whakaatu noa naku tenei i tena mea kino, e patu nei i te Maori. Koia nei ta matou e tono nei kia tu aua Komiti hei hoa mahi tahi mo te Poari, mo nga Kooti hoki, me nga mahi kino hoki e patu nei i te Iwi Maori. Mehemea ka rite i to koutou whare tenei, tera e kaha te Iwi Maori kite whakahaere ia ratou. Mo te Pire a te Pirimia, ma to koutou Komiti e ata whiriwhiri, heoi ano ta matou •ko nga whakatikatika, na, kia uru ki roto, a, me whakauru te kupu Rahui ki roto o taua Pire, ara, kite whakaupoko tonu ote Pire. Me Penei "Ture Rahui whakahaere hoki i nga Whe- nua Maori." Tenei kupu "Rahui," he Rahui tuturu. Kaua e pera me etahi tu Rahui. Ko te Sex 7 o te Pire a te Pirimia, te waahi No 2; E ki ana kia tokorua nga Mema me Pakeha. Kote whakatikatik a te hui ki Papa- wai, e mea ana kia 4 Mema Maori, engari ko te Komihana o te Karauna hei Tiamana, i pena taku korero i nanahi, a ka pena ano i naianei ara ma te Komiti e titiro mehemea e he ana tena, me hoatu pea kia kotahi te Pakeha, e pai ana, ka mutu tonu hoki te pai o te Pakeha hei tohutohu i te Poari, no nga Maori anake ia nga Whenua, a ko nga moni utu pea o te Poari ma nga Whenua Maori ano e utu, ma to koutou whare tenei e whiri- whiri. Mo te Sex 11 & 12 tae noa ki te mutuuga o taua rarangi, taku whakamarama mo tena waahi; e kore e hohoro te tau o tenei Ture ki nga takiwa Maori, e kore hoki e whai mahi, te take, tera e hiahia nga Hapu whai Whe- nua i roto i tetahi takiwa kia tau tenei Ture ki o ratou Whenua, a tera etahi tangata e whakaara whakahe, ka tukua ma te pooti ote takiwa e whakatau, tera e kaha etahi tangata ki te whakahaere kia pooti mo te taha Turaki i te tono, ki te hinga te tono, kua kore e uru mai nga whenua o tera takiwa ki raro o tenei Ture, a ka takoto tonu i raro o nga Ture o mua e mana nei i naianei. Ka pa he mate ki nga tangata whai Whenua o tera takiwa, ua ko nga Whenua o nga Hapu maha kei te rii- hi pea ki nga Pakeha, ko etahi Hapu iti iti nei no ratou nga Whenua e toe ana, kua mato noa iho kaore he huarahi mo ratou, koia nei taku whakamarama mo tena rarangi ote Pire engari, me penei me te Menemana Maori a te Hui ki Papawai, e mau i te Sex. 7. 8. 9. 10, he pena ta matou whakatikatika mo tena tikanga, ara ko te Sex. 7 ki te paahi tenei Pire me tau ki nga Whenua Maori katoa ote Motu nei. I ki au i nanahi me wehe nga Whenua ote taha Turaki i tenei Pire ki waho engari me tau mo matou mo te hunga Tautoko i tenei Pire. Ka paahi tenei Pire, ka tu nga Poari, ko te mahi tuatahi ma te Poari, he whakatu hui, ki roto i nga takiwa o te rohe o te Poari. Ka tahuri taua Poari kite whakatau i nga waahi hei kainga noho, hei pa, hei mahinga hei paamu. Ko nga Whenua watea e tukua ana ki to Poari mana e whakahaere, kei ena rarangi katoa. 7. 8. 9. 10, enei tikanga, ma te Poari e whakatu nga Komiti Takiwa me nga Komiti Poraka. Ki te uru enei Menemana ki te Pire, tera e hohoro te mahi o te Poari i nga takiwa katoa o te Motu nei. Wi Pere:— Whakamaramatia te mahi ma te Komiti Poraka. A. Ma taua Komiti Poraka e whakaae nga Whenua ki raro i taua Poari koi ara te whakaae a te katoa, ma tena tikanga ka kore ai te Maori e tu wehi i tenei Ture. Ka mohio hoki te Maori ka mahi tahi ratou ko te Poari. Mo te Sex. 13 14. Kaore matou, e mo- hio ki nga mate i roto i tenei rarangi, kotahi anake te waahi e titiro ana te Maori ko te kupu (fee-simple.) Kaore i taea e nga kai Whakamaori te Whakamaori, kaati e penei ana pea tona tikanga nona Motuhake atu te Whenua. " Ko tetahi ko te whakorenga i nga Taitara Tawhito, kahoatu ko nga Taitara hou ki te Poari, kei te whiriwhiri matou i tenei, mehe- mea he tango atu i o matou mana "Taitara" ki te Poari, ka ki atu au waiho ano ia matou o matou Taitara, engari e tika ana ano kia riro i te Poari he Taitara whakahaere anake