Pukapuka 1, Nama 20
18981213

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

TE PUKE KI HIKURANGI

[NAMA 20.1 WAIRARAPA. TIHEMA TUREI 13th 1898.____________[Wharangi No. 1] Q. Ka pehea koe mo nga mea o ratou i tuku Pitihana mai hei tautoko i tenei Pire? A. Mehemea i pena ko etahi anake engari ko te nuinga kei runga i te whakahe engari kaore au e tino marama ki ta ratou Pitihana tautoko. Q. I ki koe no Maehe te Pire a te Pirimia i timata ai te kawe ki nga hui Maori i te Wai- patu ki Waahi (i Waikato?) A. Ae i whakahe katoa nga Iwi a tae noa mai ki Papawai i whakahe ano etahi Iwi. Q. He aha te take i whakahe ai te wha- katikatika ai ratou i te Pire i te hui i Papa- wai. A. Ko te take he mohio no ratou tera ke atu te tino Pire kei muri atu. . Q. Ko wai te tangata i tu i roto i taua hui korero ai tera ano tetahi atu Pire. A. He tokomaha ano nga tangata i korero ko au tetahi. E te Komiti i te wiki tuatahi tuarua e ako- na ana matou e Wi Pere, e Tomoana me Tamahau kia tautoko i te Pire, he whakarongo anake ta matou kaore matou e tukua ana kia korero he mea tono rawa e au ki te Tiamana katahi au ka tu ki te korero whakahe mo taua Pire. Q. Ka maha nga wiki ka tae mai koe ki Poneke nei ka rongo ki nga kai-whakamaori tera ke te Pire be Pire nui matotoru ka hoki atu koe ki Wairarapa ka rongo te hui katahi ka timata te whakahe? A. Ae. Q. E whakaae ana koe rae haere tatou i raro i te mana o te "Tiriti O Waitangi?" A. Ae. Q. Ae whakaae ana koe koi na he Ture pumau mo tatou me te rarangi hoko e mau ra i roto? A. Ae e whakaae ana au kia whakakorea taua waahi te kupu boko. Tiamana, ka nukuhia te Komiti mo te 11 a, m. apopo. 5/10/98. Te Heuheu by H. Kaihau. Q. Ko koe pea te tamaiti i tukua mai e nga rangatira e waenganui o nga takiwa po- oti o te Tai-Hauauru o te Tai-Rawhiti? A. Ae ahakoa te roa o te Pire nei e takoto ana e tae tonu mai ana nga reta a nga Iwi o Ngati Maniapoto a te Arawa o Whanganui me etahi Iwi o te Tai-Rawhiti kia tiaki tonu au mo ratou ko ahau te mangai mo taua 10 mano tangata o te Pitihana aku hoa ko enei e noho i muri ia au nei. Q. I rongo ake au kia koe i te ra tuatahi e ki ana i haere a Timi me te Pirimia ki nga hui Maori kauwhau haere ai mo te Pire. A. Ae e wha nga hui nui i te Waipatu i Waahi (i Waikato) i Whanganui i te matenga o Taitoko i reira nga Iwi katoa na Timi i pa- nui te Pire ki nga Iwi i hui ki Whanganui, ko Papawai te hui tuawha ko te rima ko te pakarutanga mai ki Poneke nei me nga hui i konei. • Q I whakaae i whakahe ranei nga Iwi Maori ki tenei Pire i roto i nga hui? A. Ae ko te kupu a nga lwi Maori i roto i aua hui kaore ratou e whakaae ana engari no te hui tonu i Papawai ka pakaru etahi ki te whakatikatika. Q. A i kite ratou i whakatikatikaia te Pire i muri iho? A. Kaore ko taua whakatikatika i takoto ki te aroaro o te Pirimia kaore i whakaotia, ko nga hapu katoa o te Tai-Hauauru me te Tai-Tokerau, me Ngapuhi, me te Rarawa, kaore i uru ki taua whakatikatika, kotahi to nu to Whanganui i uru ko te Tamahine a Taitoko, ko nga hapu i tautoko no Wairara- pa, Heretaunga, Turanga, tae atu kia Ngati Porou, otira he maha nga hapu ote Tai-Ra- whiti, i whakahe me nga hapu o Niniwa, me nga whanaunga o H. Parata, me nga hapu o Mohi Te Ataihikoia, me nga Iwi ote Wai- roa, tae atu ki te Mahia, kaore ratou i uru ki te whakatikatika, me te Waipounamu, kaore ratou i whakaae ki tenei Pire, ara kote tino nuinga o nga Iwi Maori, kaore ratou i pai ki tenei Pire. Q. Tera pea e taea e koe te korero mai nga hapu o te Tai-Rawhiti i whakahe? A. - Kotahi tonu te Ingoa nui onga Iwi ote Tai-Rawhiti, ko Ngati Kahungunu, tae atu ki Ngati Porou, he hawhe tonu i whaka- ae he hawhe tonu i whakakore. Koia na hei whakahe mo te ki nei me paahi mote Tai-Rawhiti anake tenei Pire ka kitea te pono o tenei korero aku ki nga piti- hana, e takoto nei. Q. Tena ranei e kitea he hapu o te Tai- Hauauru e tautoko ana i tenei Pire? A. Kore rawa e kitea engari he whakahe anake ta ratou te Tai-Hauauru te Tai-Toke- rau, me* tetahi wahi o te Tai-Rawhiti me te Waipounamu. Q. Kei te rongo koe ki nga Iwi o te Tai- Tokerau, e whakahe aua e whakatika ana ranei kite, Pire? A. Ae, e whakahe ana ratou i kite ai au i nga reta e tae mai ana ki te Tiamana, o to matou Komiti he kai korero ano mo taua ta- kiwa, kei konei ko tetahi onga tino Rangatira o reira ko Herepeti Rapihana. Q. Ki tau titiro iho e pehea ana tou whakaaro ake mote Pire nei? A. E tino whakahe ana au mo tenei Pire katoa, ahakoa nga rarangi i korerotia e au me a te Iwi i kite ai e whakahe katoa ana. Tiamana:— Ki taku titiro i ata korerotia ano pea eia enei mea ite tuatahi kaore e tika kia korero- tia ano aua mea. H. Kaihau:— Kaore ra i tino marama i a ia i mua. H. Kaihau. Q. Mehemea ka whakaae te Pirimia, kia whakatikatikaia te Pire nei, ko tehea tau e pai ai kote whakatikatika ranei kote patu ra- wa ranei i tenei Pire? A. E rua ahua ote patai nei kia rua ano aku whakahoki. Ka whakaae au kite whakatikatika engari kaua i nainei engari me tuku atu ki te Hui nui o taua 10 mano tangata ma ratou e wha- katikatika, mehemea ka kitea e tenei Komiti me patu rawa atu te Pire, na kote whakaka- pi mo tenei wa me kati nga hoko mo enei ra i muri i tenei Paremata, me haere nga Iwi katoa kite Hai ki Waitangi ka whakatakoto ai ite Pire ki reira, mehemea ko tenei Pire kote Pire ranei a H. Kaihau e pai ana, koia tena te Pire. Q. I runga i nga patai a Kapene Rahera, mo nga Mema ote Poari i ki koe me Maori anake kaua he Pakeha? A. Ae, i ki au me Maori anake ma te Hui ote Kotahitanga e whakarite, mehemea ka ki taua Runanga me Pakeha anake e pai ana. Q. E penei ana to kupu me riro i ana Maori he mana hei whakatau i o ratou paa- nga Whenua? A. Ac, ma taua Runanga e whakarite nga paanga ora Iwi oia hapu ma taua Runa- nga e whakarite he tangata hei riihi atu i nga Whenua, a ma taua Runanga e whakariterite nga mea katoa. ' Tiamana:— He aha rawa te take i mohio ai koe i tenei ra, kite whakatakoto mai i enei kupu kia penei te marama i kore ai e peha to marama i tera, ra i runga i nga patai a K. Rahera, na ko whakautu i reira kore rawa koe i mohio, na te aha koe i mohio ai i naianei? ' A. Na te ahua pea o nga patai i runga i te reo Pakeha i kore ai au e marama tetahi e korero ke ana hoki au mo nga whakaaro ote Iwi. Tiamana:— Kote ahua o nga patai kia koe, ko au ake whakaro kia whakina, i nga patai ate Moka kia, koe i tainahi, kaore i taea e koe te utu kia pena te marama. I panuiti aua kupu. A. Ae, engari ko ta matou tono kia kaua e paahitia tenei Pire, engari me tuku atu ki te Hui nui ate Iwi Maori, kaore hoki i oti he whakaaro ma matou i te poto rawa o te tai- ma i puta mai ai tenei Pire nui, kaore hoki i rite ki te Pire tuatahi i korerotia ete Pirimia raua ko Timi Kara, ki nga Hui Maori. Tiamana:— I tenei ra marama katoa koe ki te whakautu mai i nga patai. A. Ki taku whakaaro, na te mea i tono mai ki oku whakaaro ake, i marama ai au kite korero. Tiamana:— I peha ano nga patai kia koe i te tuatahi mo au whakaaro ake, kaore au e whakahe ana kia koe engari no te takoto o korero i era ra, i tenei, ra kua rereke. A. Na te marama o enei patai mai i pe- nei ai te puta atu o aku kupu, taku mohio i korero ano au i roto i etahi whakautu patai kia au. H. Kaihau:— Penei ana to whakahoki mai ma nga Maori ano e whakatautau o ratou paanga, a e pehea ana o. whakaaro mo te Kooti Whenua Maori. A. Ki taku whakaaro kapai ake ta te Maori whakahaere i to te Kooti Whenua Maori, tena pea e iti iho nga moni e pau i to taua Kooti. Q. Me waiho ano taua Kooti kia tu ana kia rua ai nga mana whakatau paanga? A. Kia kotahi tonu, me whakakore atu te Kooti Whenua Maori. Q. Tena ko nga whakawa tuarua ma ra- tou ano e whakahaere? A. Ae, me nga mana whakahaere katoa ma taua Runanga Komihana, Kaunihera ra- e nei whakahaere. -E RUA PUTANGA O TE PEPA I TE MARAMA.—