Pukapuka 3, Nama 6
19000531

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 6, O TE TAU 3.]_____TE PUKE KI HIKURANGI MEI TAITE 31st 1900.______[Wharangi No. 2] ngata i rongo, katahi ka whakahangaia katoatia atu nga Purepo, ki taua waahi e nohoia ra e nga Wahine me nga tamariki, me te Ohipera hoki, katahi ka pupuhi atu i nga mataa papa ki reira a he nui nga Wahi- ne me nga tamariki i mate i runga i taua mahi a taua tangata, no konei katahi ka whakaaro a Kanara Peitini Pauwera, me kawe nga herehere o te Poa ki taua waahi e nohoia ra e nga tamariki me nga Wahine. me tona tuku atu ano i tona whakaatu ki taua Tianara ara penei;— I te mea kua tu- kua atu nei e au nga herehere o te Poa ki te waahi e pupuhi na koe, a tena e mahi i to mahi, no ranga i tenei whakaatu a Kanara Peitini Pauwera ki taua tangata, katahi ano ka mutu te mahi a taua tangata, ki nga Wa- hine me nga tamariki;— No te 22 o nga ra o Hanuere ka tae mai ano te whakaatu, kua whakahokia iho ano te hoatu kai ma nga ta- ngata o roto i te Pa o Mawhekiingi, ki a ai ai he kai mo nga marama e toru, na i muri mai o enei marama e toru, ka tae mai ano te whakaatu, kua tahuri nga tangata ki te kai i nga hoiho, me te tahuri hoki ki nga Ooti me nga Tiawhe hei kai ma ratau, i muri o tenei ka tae mai ano te whakaatu, kai te tahuri ratau ki te kai Mawhitiwhiti, a ki te kohua hoki i nga kiri o nga hoiho hei hupa ma ratau;— No runga i te mohiotanga o te Poa kua tata atu te whakauru mo te Ingarihi, katahi ka whakahaua e Tianara Haimena, kia kokiri atu a Tianara Irowha me ana Hoia 250, a i kaha rawa tenei kokiri a te hoa- riri, notemea i uru rawa ki roto i etahi o nga parepare o te Ingarihi, i te wa e kokiri ana tenei kokiri, ka kokiri mai hoki tetahi i te taha whakatehauauru o te Pa, ka roa e wha- whai ana, katahi ka awhiotia e nga tangata o roto i te Pa o te Ingarihi te hoa-riri ki waenganui a i mau tonu te whawhai a po noa te ra, a no te kitenga o etahi o nga Hoia a Tianara Irowha, kua kore kaha ratau ka- tahi ka omaoma etahi, katahi ka whakahaua e Tianara Irowha kia waiputia e nga Hoia e pin ana kia ia, nga mea o ona Hoia e oma- oma ana a muri tata iho o tenei, ka riro herehere mai taua Tianara, me ona Apiha e S, me ona tangata 120, i te Ingarihi, kitea aua he nui nga tangata Tiamani Wiwi hoki i roto i aua herehere;— Ko to whawhai wha- kamutunga tenei ki tenei Pa;— No muri mai ka tae atu he whakauru mo te Pa i raro ia Kanara Mahana he nui nga whakamihi mo Kanara PeitiniPauwera, mo tona kaha ki te pupuri i te Pa o Mawhekingi me tona toa hoki ki to whawhai ki te hoa-riri i roto i enei marama e 7, a kua whakatungia ia e te Kuini Hei Meiha Tianara. "Te Puke Ki Hikurangi."

PANUITANGA. He whakamaramatanga tenei ki nga kai- tautoko katoa o te "Puke Ki Hikurangi" ara he mea atu kia koutou kua whakakorea te putanga o te "Puke" i te Turei te 16 o nga ra o Mei nei, kua whakanukuhia mo te Tai- te te 31 o nga ra, ka kotahi ai putanga o te "Puke" i tenei marama, engari kia marama ano, mo tenei putanga kotahi anake o te pe- pa o tenei marama tenei whakakorenga; mo nga putanga o te pepa i muri atu i tenei, ka haere ano i ranga i te Tauira tuatahi, ara i te 2 putanga roto i te marama. I peneitia ai e matau, ko nga takiwa hei putanga mo te pepa kai mua, ko ta matau mahi kai muri, e ngari kia whakakorea teta- hi o nga putanga o te pepa, katahi ka rite tonu te putanga o te pepa i nga wa katoa, a, ko te putanga o te No. 24 o te "Puke" i te- nei tau, ka nukuhia atu mo Maehe tau 1901. Heoi kia ora katoa tatau. "Te Puke Ki Hikurangi."

Ruatoki. Mei 6,9. 3O. a. m. 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" tena koe, he nui ano te aroha mou i ngaro roa nei i roto i nga Wiki e wha, he mahara noku kua mate koe. Heoi nga mihi. Tenei etahi korero no roto i te wa o nga mahi a te Komihana e whakawa ana a te Waipotiki, ka hui nga Wahiae o nga Hapu o Tuhoe ki te purei kaari i te po, ka haere atu a Hurae Komihana o Waikare-moana ki te purei, ka noho i te taha o Ka, i moe i a Toki Tareke o Ngati-tawhaki me Ngati-rongo, koia nei ona Hapu ko Tama-kai-moana ano tetahi ona Hapu. Ka korerotia e Kii kia Ngati-rongo, ka kiia atu e Tamara Wahine a Teepa Koura, i te kikini koe Hurae i a Ka, ka pouri tangata nei, ka Hamenetia ki te Komiti o te Ure-whakairo, ko Tamehana te Tiamana o taua Komiti ka whakawakia, ka whakataua te hee kia Tamara. Ka ki atu a Tamara, e te Komiti e he ana ta koutou whakatau, i rongo au ki a Ka ko Ka i Mau- ngapohatu, tae atu a Ka ki tona hoa taane ka ki atu i te to a Hurae i ahau, ka pouri a Toki, katahi ka haere mai ka moe ki te ara ao ake te ra, ka haere mai ka moe ki te Wai- mana, i reira ka tukua mai he tangata ku rongo nga Hapu, ka hui ki Taurau nga ta- ngata katoa i tae pea ki te 300 tangata i tana ra, te taenga mai o tangata nei ka tu ki te marae he taua, ka tono i a Hurae kia tu atu ki runga kia riri raua, kore rawa a Hurae i tu ki runga. He Taiaha te rakau a Toki ka ki atu a Toki, taurekareka nawai koe te tangata ware i ki atu hai tango pakanga, ka peke ana a Toki, kaore e taea i runga i te taha Maori i te taha Pakeha kaore i tika, tu ana tangata nei a ka roa ka noho a Toki ki raro, katahi a Hurae ka tu ka ki Tona ko- rerotia mai taku taha ware ? notemea ko au te Upoko o nga mea katoa o tera taha o tenei taha, i te mea na Karia-houpapa au e tu nei, ka tu a Toki ka ki atu. Te tako o taku kupu mo Matiaha i riro Herehere mai i te Arapari, he nui rawa te uaua o nga kupu i taua wa, nga Rangatira i taua wa. Ko Tutaituha, ko te Wakaunua, ko Tama- rau, ko Kereru, ko te Whiu, ko te Iriwhiro, KO Mehaka, ko te Whare, ko te Whenuanui, ko Tupara, ko te Kaha, ko Utiera, ko te Wao, ko Teepa, ko Tapene, ko te Wharau, ko te Tuhi, ko Eru Tamaikoha, ko te Waaka Tuke, ko te Whaina, ko Hatata, ko te Reweti. Me era atu o nga tangata Tai-tamariki hui ki nga Wahine, katahi ka tu a Hurae ka ki atu e he ana, ko tena i heria ke mai a Mati- aha hai mokaikai, kaore i riro Herehere mai, ka tu a Teoti ka ki. E hoa e he ana to kupu e pata nei kia Karia-houpapa, notemea na Karia ko te tangata e tu nei, mehemea mo te Whatupe na re Whatupe hoki a Toki, i muri ka tu mai ano a Hurae ka ki. Kaore i riro pena mai, ka tu a Kereru, ka ki atu i wae- nganui o nga Iwi te rongo o Tuhoe katoa e noho nei me au hoki, ka riri ki te Arapari ka riro Herehere mai a Matiaha i a te Rangii pumamao hai tangata mona, te taenga mai ki Manawaru ka tukua kia taua, tana Matiaha. nei. Na Matiaha ko Whariki ko Hurae Koinei nga korero o tenei wa, kaati ena Kai te mutunga o nga ra o Mei ka hiki te mahi a nga Komihana. No te Taite 8 o nga ra o Mei ka tae te Kura-a-mahaki ki Ruatoki nei, he haramai ki te herimai i te mate o te tamaiti a Matioro te Purewa, a no te moenga mai ki Matu ka hemo ko te tamaiti a Pure na, ka rua enei Aitua i pa kia Ngati-rongo, mo enei tamariki Rangatira i tangohia atu e Aitua, mana tonu ki te Aitanga-a-mahaki ki a Tahoe, anei taua Whakapapa:—

Ko Tuhoe. " Murakoreke. " Te Whanapeke. " Tamaona. " Marutarapeke. " Hikatutonu. " Kokamutu. " Tamahore raua ko te Purewa. " Kiwaenga. Whakatangihau. '' Teroau. Te Purewa Pahokorua. " Tepouwhare. Pure raua Matioro. Ko a raua tamariki i mate nei.

Ka hui a Tuhoe katoa ki te Rewarewa waahi o Ruatoki ki te tiaki i taua Iwi, no muri i te tina ka tae mai, na te Peene i po- hiri, he nui rawa te pai o te ngahau i tera ra, ko te matua noho ai ki raro e wha nga kapa pohiri, e rua tiini te mataratanga atu ka tu mai te Peene, ka haere mai ratau ka- tahi ka riro i te tangata te pohiri, he Wahine ki mua he rau rakau ki nga ringa, ko Tupara te kai-takitaki i te pohiri, anei te pohiri:— Haramai Mahaki mauria mai aku mate, ahaha... aue te poto aue te roa, aue te tari- nga raa i ahau e... ! Te kotiritiri te kotaratara o tai o huki o e., whakatiitaha rawa i te kaha o te kupe- nga ki uta ra... ahaha. hurahia te tangata mate, hurahia te tangata mate i houhoua e te ure ki roto ki te onepu kai motu te kariri i te tupere, mate atu he toa haramai ra he toa, mate atu he toa haramai ra he toa, i tena ka whiua ki aue ki aue ki au e...! E toru takitakinga ka mutu. Ka tu ki te marae ka tangi a tata te to te ra ka mutu. Ka tu ko Tamarau ki te whai-korero ka mutu, ka tu ko Tupara ka mutu, ka tu ko te Wakaunua ka mutu ka kiia me mutu, me waiho mo te Hatarei ka whai-korero ano, i te raruraru ki te mahi a nga Komihana i taua ra, ka hui ano a Tuhoe ki te marae, na te Peene i pohiri matau tae atu ki te marae ka tangi ano i taua ra, ka mutu te tangi, ka tu ko Taituha. Haere mai ki te mau mai i o tatau Aitua ki konei mihi ai, huia mai o tatau Aitua, ka pai ka rite o tatau mate, ka tu a Tamarau ka mea. Haere mai Rongo- whakaata mauria mai to ahua o te mate o te Kooti raua ko Kumekume, heria mai hoki nga Aitua o tena taha o tatau, heria mai ki Ruatoki ki runga i a Tuhoe, he nui atu nga korero. Ka tu ko Kereru koi ra ano nga kupu me te pao, anei te pao :— 1. Me pea ra he huna mo te aroha e mahuru iti ai, e tikina ma i konia te rae o Rakaiora, rapoua mai tana e... ! 2. Koia ano kai nga kimai a te Pou a te tohe a Manukihoro, he oranga paitopaitoi kia rawe pai ai, e kawea i ahau e whena ha nga whetu ao, ka kore ko te ko mai e ko au nei te whanatu hai Wahine puapua kiripaki nga motu, e ki Ngarurioro ra ia te Ipu a Taraia e titi i mai ra, e kite mano hura poke na Wahine, kai kino ma to hete whakanake ra ii. Engari te kopai to e purea e ora te nako te aroha e kai kinikini ana, era to i te hine- ngaro aku nei mahara, e he aroha i mau mai ki to kuia tipu kia kui Werohia e ! Ka hikitia e Ngaituhoe ka kino te haere o nga pao nei, ka tu ko te Whare Kotua. Haere mai te Aitanga-a-mahaki mauria mai nga mate n tena waahi o to tatau Motu ara, o to tatau matua o te Kooti raua ko Kumekume, apititia mai ki te mate o a tatau tamariki mokopuna, tuarua heria mai ki konei mihi ai. haere mai koutou nga morehu a te mate, tenei hoki matau he morehu na te mate, ka rautu tena ka tu ko te Wharau te Puae ka mutu tena, ka tu ko Koteamo ka mutu tena, ka mutu ko te Wakaunua ka mutu tena, ka tu ko Tutakangahau ka mutu tena, ka tu ko Tupara, engari enei tangata e e tu nei ki te whai-korero he pao katoa, he- tahu te mahi a tu Wahine ka kino te haere, ka tu ko Hauraki katahi ka paoa e au. Ko Hatana koe waiho kia haere ana kai whiua koe te whiu o rongo taakawiuki. a mate an taure tungewhai te awatea. Ka ki hoki a Tuhoe haruru ana. i konei ka pouri te Iwi nei ka mutu, ka tu mai ko te Purewa ki ana mai ka te titiro au ki te kupu o ca koutou pao ara te Iwi nei, mehe- mea nei he taurekareka, ina te ahua o ta koutou pao, ka ketekete a roto i a matau, korero ana hoki i nga korero o Aitua ka mutu, ka tu mai ko te Oai he Wahine, korero ana mai ka mutu, ka tu mai ko Hiraina he Wahine, ka pai nga korero a te autaia nei, ka tu mai ko Take Kerekere ka mea. Kaere ra Hapurona, haere Paerau, haere te Whe- nuanui, haere Kereru, haere te Ahikaiata, haere Mokonuiarangi, haere ki a te Kooti raua ko Kumekume, haere e hoki ki Hawaiki ki te waahi i whakatipuria mai ai te tangata, haere nga tangata o te pakanga, haerenga; tangata o roto o te pouri, haere nga tangata nana i kawe te Rongo Pai kiia waahi kiia waahi haere koutou, notemea e wha nga Whare whakakeke kai Waikato, kai Wha- nganui, kai Heretaunga, kai Turanga, naku i kawe te mea ki a Tohu Kakahi i kiia ai e Tohu Kakahi, ko to manawa kia uru ki toka manawa, ko to aroha kia uru ki toku aroha, kua oti tena haere aku hoa Rangatira kia kotahi te kupu e whakatakoto ake e au kia koutou, ko te Hurae kai a Ngati-porou, na te taha Kawanatanga i karanga paoa mai . hoki nga pao ka mutu, ka tu atu a Kereru ki te whakamarama i te korero a te Purewa, ki atu ana a Kereru hai aha maau i whaka- hoki ai i tenei kupu, notemea no Arama raua ko Iwi, ka hanga mai te mate me tenei Ingoa a Hatana, tuarua be ra no te Aitua. Ka pakipaki i konei nga ringa o te Aitanga- a-mahaki. No te 9 o Mei nei ka puta te marangai wai-puke ana a Whakataane, a haere ana te wai i roto o nga Teneti b nga Komihana, i te 3 o nga haora i te ahiahi ka puta mai a te Mete ki te tiki mai i nga tangata o Ngati-rongo. Katahi matau ka hui katoa Wahine taane tamariki, tae atu mataa ka kite matau i te wai-puke ka kino te wai, kua haere te wai i roto o nga Teneti e 2 putu te hohonu o te wai o roto o nga