Pukapuka 1, Nama 2
18630627

whārangi 2  (4 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
TE WAKA MAORI O AHURIRI.

Me ki matou i tenei kupu whakaoti-

nga; ara, he painga ki te pakeha, o

mua iho ano, te tahuri ki ona hoa

maori whakaako ai, whakakite ai i tona

matauranga, ki runga ki nga mahi tika

a te Pakeha e tangohia ana e te tanga-

ta maori hei mahi mana. Me te Ka-

wanatanga hoki o te motu nei, kaore

ano kia ngoikore noa ki te whakapiki i

nga maori, ki te whakatutuki i o ratou

whakaaro ki runga ki nga mahi e wha-

kaarotia ana hei painga, hei nui mo ra-

tou.

KO NGA KORERO O TE RERENGA O PAORA

TUHAERE KI RAROTONGA.

[He mea tango mai i roto i te " Karere Maori. "]

TE iramutu o Apihai Te Kawau, ko

Paora Tuhaere, no te hapu o te Taou,

no Ngatiwhatua, ona nohoanga ko Ora-

kei, ko Kaipara, hokoa ana te kaipuke

mona, ko " Wikitoria " te ingoa. Nga

tana o taua puke 56; nga moni i utua

ai £1, 400. I hokoa tenei kaipuke e ia,

hei whakakotahi i nga iwi o Rarotonga,

me era atu motu o te Moana Marie, ki

te taha pawhakarua o Niu Tireni.

No te 26 o nga ra i rere ai a "Wiki-

toria " ki nga motu. Ko te haere a

Paora, hokorua; 27 o nga ra i reia atu

ai i konei, pa rawa atu, i te motu o

Mangaia. Ka kaikainga i konei te

taonga. Na Paora te kaitaka me te

hani ki te ariki o taua iwi, ko Numa-

ngatini tona ingo. Kotahi ma wha

taua iwi (2, 800); ko te reo, ahua rite

ano ki to te Maori.

U atu a Paora ratou ko tana haere

ki Rarotonga, ka tikina tonutia mai ki

te taha tai tawhiri ai, karanga ai. No

konei atu te mohiotanga o Kainuku

Tamako ki a Paora, no tona haerenga

mai ki te matakitaki i konei i te nga-

huru i 1862. Kitea rawatia ake a

Paora, noho ana i Rarotonga. Ka mi-

haro ha te ariki me tona iwi.

Whakaarikitia iho a Paora e taua iwi;

tukua iho nga whenua me nga tangata

hei hoa noho mona e 2, 000. I a ia e

noho mai nei, kei te whakatakoto tika-

nga mo nga wahi i tukua mai ki a ia.

E kiia ana, he mahinga panana, koko-

nata, orani., raima, taro, kumara, me

era atu kai o taua whenua.

E meatia ana, te tuturu o taua iwi,

e witu mano, tae pea ki te waru, hau-

nga te wahine me te tamariki. Ko

nga nohoanga i whakaahua taone, he

mea pa katoa a waho. Ko nga whare,

he kowhatu; te uhi, ko ana otaota.

Nga turu, nga hopa, me era atu mea a

te Pakeha, kei ia ratou. Ko te tohu-

ngatanga o taua iwi ki te raweke, ki te

mahi kamura, ehara i te hanga!

Tino ngahuru nga ra o te unga mai

o te " Wiktioria " ki konei; nga uta-

nga mai, he orani, he wai-raimaa he

ararutu, he kokonata, he panana, he

kawhi. Ko nga utu enei o aua mea, e

kiia ana e Te Kuma raua ko Kapene

Tare, nga kai hoko o uta, £330, ina

murua nga utu ma nga kai mahi. Ko

Kapene langa te rangatira o "Wikito-

ria, " no te iwa o nga rai rere ai ki Ra-

rotonga.

E hara i te hanga te tutukitanga o

te mea i whaia atu ai e Paora Tuhaere,

puta ana nga whakamoemiti mona, a

kia hua te moni ki a ia, kia hua hoki

nga whakaaro i runga i tenei mahi ana.

Ko Ngatiwhatua te tuturu ake o te

oneone e tu nei Akarana; ko ia te

tuatahi ki te kukume mai i ta Pakeha

ki uta ki Waitemata; a, kua waiho

ratou hei tuatahi o roto o nga iwi

Maori hei takitaki i te ara ki Raroto-

nga, ki Mangaia, ki Atiu, ki Mauka,

ki Waitataki, me era motu o taua

moana ki te tonga, ki te kukume mai

i o ratou tuakana.

TE PUTANGA O TE MARANGAI I

TE PO O TE RATAPU.

TE PAKARUTANGA O TE KAIPUKE RAIARA

PARAITE.

No te po o te Ratapu, te 21 o nga ra,

ka pae ki uta te Raiara Paraite, te

kaipuke nui i tu i waho atu o te Wha-

nga nui o Roto. He kaipuke uta

taonga taua kaipuke no Ingarani mai.

Toia haeretia ana nga haika i te kaha

o te marangai i te po o te Ratapu; a,

pae ana te kaipuke ki uta i te one i

ko mai o Ketekete rau. Ka tika ano

te karangatanga ko Ketekete rau—mo

te mahuetanga a te Whatuiapiti (pea i

enei) i tona pu kaea; ana ra, he kete-

ketetanga ma te tangata nana te kai-

puke.

I te aonga ake o te ra, i te Manei,

ka titiro atu i Nepia nei e ngaro katoa

ake ana te kaipuke, puta noa ki runga

rawa ki nga rewa, i te huka o te tai;

a, awatea rawa atu, pororere ana i

waenganui, takoto atu ana te kei he

wahi ke, me te pongaiho he wahi ke.

Tonoa ana te Rata e te Makarini kia

haere ki te toro. Haere tonu te Raka.

Rokohanga atu kua eke anake mai ki

uta nga tangata. Korero ana nga

heramana, i te ata po ka tae mai nga

maori, rokohanga mai e pipiri ana ratou

ki nga niao o ta ratou kaipuke—e mate

ana i te hauaitu. Katahi ratou ka

rerere ki uta, i te hokinga atu o te tai.

Ko nga maori hoki ki te rere ki ro te

wai to to mai ai ki te tu whenua. Nui

ana ta ratou whakapai ki nga maori o

reira. Na konei hoki pea, na nga

maori, tetahi wahi i ora ai ratou i te

wai.

Katahi ka mahi aua maori ki te

kohikohi, ki te whakaputuputu, i nga

hanga pae ki uta. Ki hai ratou i