Pukapuka 1, Nama 5
18900606

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

rangi i pau i te ahi, he kore wai hei tinei, ma te ake etahi, oma ake etahi.

 

Ka hokona houtia he tima mo te mahi Mihinare ki nga motu. He oha-oha tenei no te Hahi i Ingarani. Kua puare tetahi whare karakia ki Aratapu mo nga Maori Weteriana, na te kaumatua o tera takiwa na Te Kitohi ratou ko ona, hoa Maori, Pakeha i whakapuare.

 

Kua tu te hui a Tawhiao ki Pukekawa, ko nga iwi i piri ki a ia ko Ngatimaru, ko Ngatipou, ko Ngatipikiao ki a te Pokiha, ki te hapai i tona kingitanga i tana paramete. I reira ano a Ngapuhi, a Riwi Taikawa, a Hira te Tuke, a Komene Matiu, a Renata Manihera, a Kepa Rata. Ko Hirini Taiwhanga te kai korero. Ki tana kei runga kei te Tiriti o Waitangi he tika mo ratou, a ma te Paramete e whakaae he runanga Maori. Ka mutu hapainga ake ana, tana pouaka ka puta atu ratou ko tona iwi ki waho. He tika pea u a Hirini, he hinganga te tukunga iho o tena men o to wehewehe, ka whakapiri katahi ka tu tonu Tena, ko te kauhanganui Maori, he whakatete tonu mutunga iho.

 

Ko te Harawira, Pihopa o Poneke kua potitia e te Hinota Nui o te Koro ni katoa, hei tumuaki mo te Hahi i konei, i runga ano i to ture a taua Hinota. Hei riwhi ia mo te Pihopa o Katipare kua korouatio, kua noho noaho, a ko ia te riwihi o Pihopa Herewini. Kua tu hoki he Pihopa hou mo Katipare ko Huriu te ingoa. Ko te rua tenei o nga potitanga i tu ai a te Harawira. I he te potitanga tuatahi i tera tau, tatemea kahore ano i ata mutu ta te Pihopa o Katipare. Na, ka potitia houtia Poneke, a kua tuturu ia.

 

Tetahi haere a nga minita Kawanatanga i mua ake nei, no Poneke, ma Whanganui, Tongariro, Taupo, te Kuiti, ka hoki etahi; ka haere tonu etahi ki Akarana, te roa o to ratou haere 170 maero. He matakitaki whenua, rori, te take o taua haere, Whakamoemiti tonu ki te momona o aua whenua, ki te ngahere totara.

 

Kua kitea te he o etahi roia ki te whakapikau kawenga taimaha ki runga ki nga Maori, i anga, ki tera mahi raruraru, ki te whakawa, otiia na te Tiati i whakamama. Te kohatu i whakawerea ra ki to ratou kaki £6000 pauna hei utu mo tana whakahaere i to ratou kehi, whakahokia iho e te Tiati kia 1,400, katahi ka kitea nga mahi a Tamatearehe. Tenei hoki tetahi, i whakawa tetahi Pakeha raua ko tetahi Maori. Te wheua i tautohea e aua kuri he reti, e rima tekau tonu eka. Ko te Pakeha i pikirapu, ko ta te Maori utu £330 pauna. Kia ono pea nga tau te retia houtia ai taua whenua katahi ka ea taua moni ki te kore e riria taua utu e te Tiati. E! kia tohunga te whakahaere i tena mea i te whakawa, kia marama te patai ritenga i te roia, he iwi nanakia hoki.

 

Ko te whakawa a Katara apiha pirihimana, raua ki Te Kooti kua nukuhia ano. Tokotoru nga Tiati hei whakawa hou ki Poneke. He mea titiro kau ki nga pukapuka o te whakawakanga i Opotiki tera whakawa, te tuatahi, ko te tuarua ka uru ano a te Puihi, kai whakawa tuturu, ki te whakapuaki i nga take. Ka tokorua roia ma te Kawanatanga, kia rua ra pea e kakawe ana aua nanakia ra. Ko tetahi Tiati, ko te tumuaki i Whanganui e roa ai te whakawa.

 

Kua panaa etahi tangata tokoono 1 te whare tikai porangi i Akarana. Ki te ki a te rata kahore he porangi o aua tangata, engari he ahua koreheke kau, na, e tautohetohe mai nei nga komiti o Akarana kei awai ranei te tikanga hei atawhai. Naomia ake e te Haraweihana ka riro i a i te aroha, hui atu ki a Ta Hori Kerei nana i hoko he paraikete mo ratou.

 

Wahi iti kua mate nga apiha o tetahi tima kawe pahihi atu i Ingarani ki Amerika. I whakatakoto tikanga aua pahihi kia whiua aua apiha ki te moana, heoi, ka mohitia ka pehia iho taua mahi kohuru.

 

Kei Poneke te Kawana, me ana Minita, kei te whiriwhiri tikanga mo te Paramete. Ko tetahi moa awangawanga. Ka kaha ranei te Pirimia ki tana mahi, he ahua matemate hoki nona. Tera hoki e nui nga mahi a taua Paramete meaake ka tu. E kore pea e wheau ka hinga te Paramete, ka potitia ano he Paramete hou, i a Oketopa, i a Nowema ranei. A hei Aperira, hei a Mei ranei ka huihui ki Poneke. Engari kahore ano kia ata marama nga tikanga.

 

I te tutu, nga heramana o runga o tetahi manuao, he kino no nga mahi a nga apiha; i te whakawakanga hereherea ana etahi ka rima tau ki te whare herehere, ko etahi kia rua nga tau. Kei te amuamu nga nupepa ki taua whakataunga.

 

Kei te whakaminemine nga tangata o nga whenua katoa o Oropi ki nga taone nunui, mano tini whaioio i te huihuinga, me ana pai, me ana tutu, me ana whakawa. Te take he akiaki ki a ratou ano ki kaha te whakahe i o ratou rangatira kia whakahokia iho ki te waru haora te taima mahi i te ra.

 

Tokorua nga tangata kaha o Ingarani he tuakana, he teina, tapa ake te ingoa o tetahi ko Hamahona, i whanau raua ki Ranana. Whakatara noa raua ki nga tangata katoa o te ao kia whakapuputa ki a raua, heoi, kahore ano kia kitea he hoa whakatete.

 

Ka taea noatia e raua te hapai hoiho kua uru ki te whare kawe hoiho. Ma te mea kotahi e waha i te hoiho 15 hanarete te taima. He hanga noaiho te weiti 56, tae noa ki te 210 pauna taimaha hei poipoi. I whakawaha e tetahi nga hanarete 18, a motu ana nga kawenga. He tika ano kia a kiia ko Hamahona ma. He kingi hoki to Roma i mua he tangata pera te kaha, ka riro noa atu i a ia te kata e kore e taea e nga hoiho e rua. Kotahi tonu tana matimati hei pupuri i te hariata e tere ana te haere. He tangata roa ia.

 

KO AWHEKIKA>

 

Tera te tangata titiro i te mapi o te ao nei e kite i tetahi motu e pae roa mai whakarunga nei, e hara i Amerika, engari ko Awherika. He tini nga whenua, nga iwi, nga reo ke e noho mai nei, heahakoahe uri katoa no Hama te nuinga, haunga nga whakauru noa o Hema, o Hapeta. He iwi tera e whakaponongatia nei, he whakaritenga ano i te kupu a Noa. He riri te mahi i reira, he muru, he tahae tangata, tona tina na ki te mate. Ko te iwi nana tenei mahi kohuru, he Arapi, i heke atu i Arapia o ratou tupuna i era whakapaparanga noa atu, a, e mau nei ano te kupu ki te ratou tupuna ki a Hakara: "Hei tangata noho koraha ia; ka ngangare tona ringa ki nga tangata katou, a ka ngangare te ringa o te katoa ki a ia" Na, e mau nei taua tikanga, he iwi nanakia, kahore e tohu tangata engari he patu tonu i nga iwi kuare, he whakataurekareka, he hokohoko tangata mehe kararehe nei. Ko te poti whakararo me waengarahi me te rawhiti kei te peratia e taua iwi. Ko te taha whakarunga kei te Ingirihi. A, ko etahi atu takiwa kei te raweketia e te Wiwi, e te Tiamana, e te Poatuki, me ana pakanga, me ana houhanga rongo. Ko tetahi riri te taha ki te rawhiti i mua tata ake nei na te Tiamana, kua hinga ia tona hoa riri, he Arapi, ehara i te tangata whenua. Kei runga mai, kei Mozambique, (tirohia i te mapi,) na te Poatuki ki te tangata whenua, ki te Makaroro, kua riria tenei e me Ingirihi ko tana kara i reira e tare e te Ingirihi ko tana kara i reira e tare ana, a pokonoa kau te Poatuki ki te tuku iho, na, kua whakahokia te apiha nana tera mahi ki Oropi. Wahi iti kua pakanga te ingirihi raua ka te Poataki, nui atu hoki te whakatara a taua iwi, heoi, na te ata whakahaere o te Kawanatanga o tetahi, o tetahi, ka kore. Tetahi take riri he rerewe, no te Ingirihi ano, e tangohia ana e taua iwi, na e tohe mai nei.