Pukapuka 1, Nama 17
18981026

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 17.] TE PUKE KI-HIKURANGI OKETOPA TUREI 26 1898.______[Wharangi No 8.J nga nama o ia, tipenetua. (6.) Ko nga moni puku me nga Initare- ti e tika ana kia utua i runga i aua tipenetua ka kiia e tenei Ture he taunaha e eke ana ki runga i nga moni topu a te Kawanata- nga a ma aua moni e whakaea; engari hei huarahi e rite ai he moni hei whakaea nga i ana mea ina taka te ra hei peratanga me tiki atu e te Minita mo nga moni i nga moni e takoto ana i te kaute o nga moni e tukuna-a-nama ana ki nga Maori, a me whaimana te kai-tiaki mo te katoa, i runga i te mana o tenei Ture, i ia wa i ia wa ki te hoatu ki te Minita i nga moni o roto i taua kaute e hiahi- atia ana e ia mo taua mahi whakaea haere i nga tipenetua, hei whakaea haere ranei i nga moni i pau i te whakaputanga me te whakahaerenga i aua tipe- netua. (7.) Ko ia tipenetua e whakaatu ake ana nga korero o runga i whakaputa- ina ia i raro i te naana o tenei Ture, ka kiia tera mo te taha ki te kai-pupuri i taua mea, he tipe- netua i whakaputaina tikatia i raro i tenei Ture; a kaore he tika- nga o te kai-pupuri-tipenetua e kimi ai e uiui ai kua whakahaerea katoatia kaore ano ranei i wha- kahaerea katoatia nga mana kua hoatu nei e tenei Ture hei whaka- puta i taua tipenetua. (8.) Ka ahei te Kawana i roto i tona Kaunihera i ia Ava i ia wa ki te panui kua whakawhitingia a katoa etahi ranei o aua tipenetua hei Stock tuturu e whakaputaina ana i raro i "Te Ture whakatopu Stock,o Niu Tireni, 1877," i raro ranei i "Te Ture whakatopu Stock, 1884." (9.) Ko nga moni katoa e pau ana i te namanga moni i runga i aua tipenetua, i pau ranei i te whakawhitinga i aua mea hei Stock, me riro ma nga moni mo nga mahi nunui o te Koroni e utu i runga i te mana o tenei Ture, engari me whakahoki aua moni ki taua kaute a te wa tuata- hi tonu e taea ai e nga moni o roto i te kaute o nga moni e tu- kuna-a-nama ana ki nga Maeri. (10.) Ko nga moni i namangia i runga i aua tipenetua me hoatu ki te kaute mo nga moni mo nga mahi nunui o te Koroni takoto ai, enga- ri heoi ano te mahi e whakahaerea ai aua moni ko te tukutuku nama anake i raro i tenei Ture i runga i nga ritenga kua whakahuatia ake nei. WHAKAOTIOTINGA o NGA TUKU E TAREWA ANA. 37. A te wa e whakaaetia ai tenei Ture kia whakahaerea ki roto ki tetahi takiwa whenua Maori, kai te tupono tera kei te wha- kahaerea tetahi hoko ma te Kuini o tetahi poraka whenua Maori o roto i taua takiwa, kua tau ki te Poari Whenua Maori, ka taea te whakaoti o taua hoko engari me riro ko te Poari te hunga mana e tuku atu te whenua, ahakoa e takoto ke ana te aronga o etahi ku- pu i runga, ake nei; a ki te puta te tiwhikete a te Minita hei whakaatu he pono i te haere tonu taua hoko i taua wa ka waiho tena hei tohu mo te tika o taua mahi. 38. A te wa e whakaaetia ai tenei Ture kia whakahaerea ki roto ki tetahi takiwa whe- nua: Maori ki te. tupono tera tetahi hoko, riihi, tetahi atu tu tuku ranei, mo tetahi whenua Maori kua tau ki te Poari Whenua Maori o roto i taua takiwa, kei te whakahae- rea tikatia i runga i te Ture e tetahi tangata noaiho, a he pono tonu no muri iho i te ma- nanga o "Te Ture Kooti Whenua-Maori, 1894," i timataria ai taua tuku, a he pono tonu kei te whakahaerea tonutia taua tuku a he pono tonu hoki kua oti tetahi wahi o taua tuku, hei reira me pa enei tikanga e whai.ake nei:— (1.) I roto i nga marama e rua • o muri iho i te ra i whakaaetia ai tenei Ture ki roto; ki tetahi takiwa, ka ahei tetahi o nga tangata i uru ki taua tuku (ehara nei ia i tetahi o

. I

nga Maori nona te whenua) ki te tuhituhi atu i tetahi pukapuka ki i te Poari Whenua Maori hei wha- kaatu i te ahua o taua tuku, i te Whenua i pa ai taua tuku, i te rahi o te wahi o taua tuku kua. ; oti, a i tona hiahia ki te tino whakaoti rawa i taua tuku. (2.) Ko ia tuku i tae he whakaaturanga pera mona ka taea te whakaoti i e te Poari Whenua Maori mo te taha ki nga Maori no ratou te Whenua i roto i nga marama te kau ma rua i muri iho i taua whakaaetanga, ahakoa e takoto , ke ana te aronga o etahi kupu i Tunga ake nei. (3. A te paunga o te wa kua whakaritea ake nei hei whakaotinga i tetahi tuku, ka taea e te Kooti Whenua Maori, engari ki te whakakorea taua Kooti, ma tetahi atu hunga whai mana i whakaturia e te Ka- wana i roto i tona Kaunihera, te kimi me te whakatau, i runga ite tikanga wawahi ite Whenua i ru- nga ranei i tetahi atu tikanga, i nga paanga o nga taha e rua i uru ki taua tuku. (4.) Kaua rawa e ahei te whakariro ke i te tikanga o nga kupu o tenei tekiona hei huarahi e taea ai te whakamana me te whakaoti o tetahi tuku e kore nei e taea te whakaoti tika i runga i te Ture me i kore i paahitia tenei Ture. 39. Ko nga moni katoa e riro atu ana i te Poari Whenua Maori runga i tetahi hoko i tetahi atu tuku ranei i raro i tetahi onga te- kiona e rua o mua tonu ake i tenei me tiaki a me whakahaere hei painga mo nga tangata no ratou te whenua i runga i nga ritenga kua whakatakotoria, a ko nga moni hua e puta ana i aua moni me whakahaere i runga ano i nga ritenga e whakahaerea ai nga moni hua tera e puta i taua Whenua me i kore taua hoko tetahi atu tuku anei. (2.) Me pa nga tikanga o te tekiona rua tekau ma waru me te rua tekau ma iwa o tenei Ture ki nga moni katoa e tae atu ana ki te Poari Whenua Maori i runga i nga tikanga kua whakahuatia nei. NGA KAUTE ME TE TIROTIROHANGA o NGA MONI. 40. Ko nga moni katoa e tika ana kia utua ki nga Poari Whenna Maori, ina tae ata ki a ratou, me hari atu ki te peeke koi a ia e takoto ana nga Moni Kawanatanga o te Koroni, a me wkakanoho atu aua moni ki tetahi kaute me tapa he ingoa mona ko "Te Kaute o nga Moni o nga Whenua Maori o te Takiwa Whenua Maori o (me tuhi ki konei te ingoa o te takiwa); a ko nga moni katoa e tika ana kia utua atu e taua Poari Whenua Maori ma iaua kaute e utu atu. 41. Ko ia kaute a ia Poari me takoto ki ia kawai ki ia tari ranei o taua peeke, i runga ano i nga huarahi whakahaere kua whaka- takotoria, i runga hoki i ta ia Poari i mohio ai he tika, a ma nga tiaki anake e hainatia ana e te Komihana e taea ai te tiki atu nga moni o ia kaute, ma tetahi atu ritenga ranei tera e ata whakatakotoria. 42. Ko nga moni katoa e takoto ana i ia kaute pera, e tika ana ranei kia utua atu ki ia kaute pera, ka kiia era he moni ua te Iwi ka- toa o te koroni i raro i nga tikanga o "Te Ture mo nga Moni Puta-a-tau ki te Kawanatanga 1891," a ko nga tikanga katoa o taua Ture e pa ana ki nga moni a te Iwi katoa me nga tangata e whakahaere ana i aua moni ka pa hoki ki nga moni katoa e whakahaerea ana i raro i nga tikanga o tenei Ture: Engari, haunga ia mehemea e ata whaka- haua motuhaketia ana e tenei Ture ko nga moni katoa e tika ana kia utua atu e taua kaute me utu atu i runga i te inana o tenei Ture. 43. Me whakahau e te Poari Whenua Maori kia mahia he kaute tika o nga moni katoa e riro atu ana i a ia e utua atu ana ra- nei e ia i raro i tenei Ture, a i ia wa kua whakatakotoria, a i ia wa hoki e whakahaua ai e te Tumuaki Kai-whakahaere Kai-tirotiro i nga Moni Kawanatanga, me tae atu i te Poari ki taua tangata nga kape o aua kaute, a me mea mahi ii runga i ana tauira i wha- kahau ai. 44. Kaua he mea i roto i tenei Ture e whakahaerea hei uta Taake ki runga ki nga whenua kua tau ki te Poari Whenua Maori, ki runga ranei i nga moni e puta ana i aua Whenua, ki runga ranei i nga Maori e whi- whi ana i aua moni, e neke ake ai aua taake i nga Taake e rite ana kia atua e aua Whenua i mua o te taunga o aua Whenua kite Poari. ETAHI ATU MEA 45. I roto i nga ra kotahi tekau i muri iho i te ra e tauira ai nga moni i ia tau, ara i te toru tekau ma tahi o Maehe, mehemea e noho huihui ana te Paremata i taua wa, a mehemea kaore i tei huihui, kaati hei roto i nga ra kotahi tekau i muri tonu iho i te ra i huihui ai te Paremata i taua tau, me mahi a me whakatakoto ki te aroaro o te Paremata enei tu pukapuka e mau ake nei, he mea ha ina tetahi tiwhikete ki runga e te Tari Tiro- tiro i nga moni hei tohu mo te tika o taua pukapuka, ara:— (1.) Me whakatakoto e te Minita mo nga Moni, tetahi pukapuka i ia tau i ia tau hei whakaatu i,— (a.) Te nui o ia moni puku i tukuna-a-nama atu ki ia Poari, i roto i te tau kotahi i runga i nga tikanga mo aua mea kua uru nei ki tenei Ture. me nga mahi mona aua moni i tukuna-a-nama atu ai; (b.) Te waiu o te punga i whakritea mo ia moni puku i tukuna-a-nama atu; (c.) Nga utanga-a-tau hei whakaea haere i te moni puku i tukuna-a nama atu; (d.) Te nui, ina huihuia katoa, o nga moni katoa i tukuna-a-nama atu kei te takoto kore ea; (e.) Te maha me te nui, ina. hui- huia katoa, o nga moni e tika ana kia utua-a-tau, kaore ano i utua; (f.) Te nui o nga tipenetua i wha- kaputaina, i raro i tenei Ture; (g.) Era atu mea kua whakatako- toria e tenei Ture. (2.) Me whakatakoto e te Kai-tiaki mo te katoa tetahi pukapuka i ia tau i ia tau hei whakaatu;— (h.) I nga moni katoa kua utua atu ki te kaute mo nga moni e tukuna-a- nama atu aua ki nga Maori; (i.) I nga moni Initareti katoa e puta ana i nga moni e whakahaerea ana e uu (k.) i nga moni katoa e utua ana e taua kaute ki te Minita mo nga moni; (i.) I nga moni e toe ana ki taua kaute i te timatanga o ia tau me te mutunga o ia tau. 46. Ka ahei te Kawana i ia wa, i runga i te Ota Kaunihera i panuitia ki roto ki te Gazette me te Kahiti, ki te hanga huarahi- whakahaere mo ia o nga mahi e whai ake nei, ara, koia enei:— (1.) Hei whakahaere i nga pootitaga o nga Mema Maori mo nga Poari Whe- nua Maori, a hei whakahaere i tetahi tikanga e tuhituhia ai nga pooti o nga Maori taitamariki kaore nei ano i eke nga tau ki te rua tekau matahi: (2.) Hei whakatakoto, kia marama rawa ai nga mana, nga tikanga, me nga mahi e hoatu ana ki nga Komihana me nga Poari Whenna Maori; (8.) Hei hanga tikanga mo te whakatuu- nga o nga Apiha whakahaere pooti, o nga Apiha Kai-pupuri i nga me era atu Apiha i raro i ienei Ture, hei whakarite i nga utu mo ratou mo ia tau, a hei whakatakoto marama i nga tikanga me nga mahi e hoatu ana ki a ratou; (4.) Hei hanga tikanga e taea ai te tango o te Whenua hei rori hei tiriti ranei, mo nga mahi ranei a te Iwi katoa, i runga i nga tikanga o "Te Ture mo nga mahi nunui o te Karoni, 1894 (5.) Hei whakatakoto turanga taone; (6.) Hei whakatau i te maha o nga eka e uru ki roto ki te riihi kotahi mo te Whenua, ara, te maha o nga eka e tukua i runga i te riihi ki te kai-tango riihi kotahi; (7.) Hei whiriwhiri a hei ruuri i nga Whenua; (8.) Hei whakatau i nga tikanga e riihitia atu ai nga Whenua e tukua atu ai ranei i runga i etahi atu ritenga i raro i tenei Ture; (9.) Hei whakatakoto i te ahua o nga ko- rero mo roto i nga pukapuka riihi, me era atu pukapuka hoki i raro i tenei Ture, a me nga tikanga mo te