Pukapuka 4, Nama 23
19020615

whārangi 5  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua4
6titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA23,oTETAU4] TE PUKE KI HIKURANGI. HUNE MANE 161902. Wharangi No5 " Hinekuku. " Raupiu. ." Terakato. " Matire. " Komene te Ito.

Ko. Tamanuhiri. " Tokahau. " Tamakonohi ia Hinepua. " Karakiarau. " Hikairo. " Tehiakaiora. " Tuwehi. " Terangiwaho. (i Ngarangipouri. " Terakato- " Matire. " Komene te Ito. Kai te mahue pea etahi i au, kai au nga huarahi o Komene te Ito. Na to hoa pono. Hori Te Ihi.

Waikawa Picton. Hune 1 th, 1902 Ki te Etita tena koe, e whakahaere maina ia "Te Puke" Kia ora, heoi te inihi; mau e utu atu nga kupu i raro iho nei:— He panuitanga kia mohio koutou katoa, ta- ane wahine tamariki, ko te ra e Karaunatia ai to tatau Kiingi atawhai a Eruera te tua- whitu a te 2G o Hune, hei Ratapu ma nga hapu e whaiti mai ana ki te marae o te hai a tana ra; nga mahi he karakia, ka rere hoki le Haki a te Ruuri Tua-whitu o Ihowa, me e- tahi atu Haki e rite ana mo te ra whakanui o te Kiingi; ha mihi ake ki te kupu ia Pita 1st upoko, 2-/7; whakahonoretia nga tangata katoa, arohaina nga teina nga tuakana, e wehi kite Atua, whakahonoretia te Kiingi; nga iwi nga hapu s whaiti mai ki Waikawa, nei, kia rite te whakahonore ki to tatau Ariki; e Ihowa tohungia te Kiingi. Haimona Patete. Kai-whakahaere o te hui, me nga kauma- tua o Ngati Awa.

Maungapohatu. Hune 10th, 1902. Ki te Etita o "Te Puke" me nga kai-wha- kahaere o to tatau taonga nui, hei pikau i nga korero a nga motu e rua nei, ki nga ma- rae o Aotearoa mo to Waipoanamu, mataki- takitia ai e nga tangata matau me nga tangata kuare hoki, me nga korero o te ao katoa, me nga korero hoki mo o tatau taonga mo te Kaunihera Marae me te Kaunihara Whenua hoki, hei oranga ngakau me te iti nae te rahi, mo te pani me te rawakore. Mehemea koa ka pai nga whakahaere ka kaha, ka pena me te Ikaroa a to tatau tipuna e mahi taaina, e whakahaere inaina, ka mahi ka ora, ka ma- ngere ka mate. E ki ana te whakatauki a o tatau tipuna "Te kai a te tangata ke kai tita- ngi, kaore ki tana ake i mahi ai, tino kai tino makona." Kaati me naihi atu au ki "Te Puke" kia ora ! kia ora ! kia ora ! kia pena tonu koe ake ake, kaati nga mihi. Me whakaatu au i aku waka i tae mai ki Aotearoa nei me te Waipounama, me nga tangata o runga, he ahakoa e takoto ke ana 6 aku, e penei ana, e hara hoki i te mea kotahi tonu to tatau kai ako, me o tatau whare i pukai ai nga korero, kaore, be whare ano to ia Iwi to ia Iwi, to ia waka to ia waka, no reira ka rereke a tatau korero. A, me tautoko au i etahi o nga ko- rero a Tamaiparea o Waitotara, i roto i te pepa o te tau 4, No.20 wharangi 2. E ki nei ko Tahurangi te waka o Maui-tikitiki-a-tara- nga, ko Tonganui te matau, ko Rangitukutu- ku te aho, ko Pikimairawea te maunga ki te ika, ko Haha te ika, ko Paerau te whenua i haere atu ai a Maui ratau ko ona tuakana ; ko Maui-mua i moe ia Marewa-ite-rangi, na- na a Ngainui raua ko Uenga :— Ko. Ngainui. " Ngairoa. " Ngaipeha. " Ngaipatato. " Ngaitakitaki. " Ngaitehurumanu. " Toi.

Ko. Uenga. " Te Uri. " Te Ngana. " Te Patumai. " Potahurike. " Te Puke. " Rake. " Tikitiki. " Hapekituaoterangi. Kai te tautoko au i te waka o Kupe ia Ma- tahorua, me to Turi ia Aotea, me to Hoturoa ia Tainui, me to Toroa raua ko Taaneatua me Puki ia Matatua, i to Ruawharo ratau ko Rongokako ia Takitimu, ko te Arawa ko Ngatoroirangi ko Tamatekapua nga tangata. Ko Nukutere, ko Tamatea ko Roau nga. ta- ngata, ko Tamatea i haere tana, mahi he patu i nga Moa, me nga ngarara, me nga taniwha o te motu nei, ko ia a Tamatea-pokai-whenua. Ko Araiteuru ko Paikea te tangata o runga. Ko Horouta ko Kahukura te tangata o ra- nga. Ko Kurahaupo ko Ruatea te tangata o runga. Ko te Rangimatoru te waka, ko Ha- pekituaoterangi te tangata, koia nei te tanga- ta i haere mai ki te whai i tana ika na Ngahue i kahaki mai, ka mahue ana tamariki me te waka i konei, ka haere ano a Hapekituaote- rangi, ma Kaingaroa tona ara. ka waiho ko tana tatau ki Kaingaroa, ka tae atu ia ki Po- neke, ara. ki te Whanganui-a-rotu, katahi ia ka mohio kai tera motu tana ika, ka tango ia kia Tatapu hei waka mona, ka whiti ia ki Kaikoura, mato atu ia ki reira. Ko te Ara- tawha te waka, ko Tamakihikurangi te ta- ngata o runga, koia nei te waka i mauria mai ai te Kumara ki konei ara mau o o Matatua. Kaati ena korero. Me korero aa i nga Toi e raa nei, ia Tamaruawhatu, ia Tamatehuru- manu ; ko Tamaruawhatu ko Toi te Huatahi tena, i mate tena Toi ia Uenuku, mo tana whanakotanga i tana kuri ia Potakataniwha, no kona te whakatauki a Toi "ka hua ahau i huna iho ai ia koe ki te hoparanui a Toi e ngaro koe" ka a-au tonu ako te kari i roto i te puku o Toi ka puta i tona waha, heoi ka kite a Uenuku ka patua a Toi ka mate. Kaati ko Toi Kairakau, ko Toi te Huru- manu tena, i noho ia te Kuranui a Moiwa, nana nei a Hatonga, ka motu tona Rauru, puta rawa ake to muri i a ia, ka tapaia ko Rauru, ka rere i muri ko Awatikokino, nana a Awaroa me Awamorehurehu. Kaati nga whakamarama, ka hoki ki to mua kia Hato- nga nana a Mahunuku, a Mahurangi, a Ma- O O * hutapaanui. Ka hoki kia Rauru. Tahuri, Tahatiti, Ruatapu, kaati ena korero. Me hoki ake kia Maui-tikitiki-a-taranga, i moe nei ia Niniwa-kite-rangi, nana nei a Waito, a Tewe, a Takahapu, ko Tauwharekiokio i moe nei ia Rangimatuatini, ko Whaitiri Ma- takataka, ko Hemaiterangi. ko Tawhaki, ko Arawhitaiterangi, ko Wahieroa i moe nei ia Hinetuahana, nana nei a Rata raua ko Ta- puaiterangi, ko Tapunui, ko Tapuroa, ko Taputiketike, ko Tapuwhaihi, ko Whakaihi- nuku, ko Whakaihirangi, ko Naunuiho, ko Manu, ko Wekanui, ko Toroa, ko Wairaka, ko Tamateakitehuatahi, ko Tuhoe Potiki, ko Murakareke, te Whanapeke, ko Tamaona, ko Wharemutu, ko Huraihihau, te Takaimanako, ko Taumutu te Umuariki, te Aukihenerae, Paora Kiingi, te Tawai. Kaati ena korero, me te mea e whakaputa ki te ao, hei titiro iho ma oku hoa whakapapa i nga korero it o tatau tipuna, hei whakahe iho, he ahakoa, ehara hoki ia tatau nei i tito ake, na ratau ano me o ratau whare wananga aua korero, ko enei mo nga inana e panuitia nei e o tatau taonga e "Te Puke" me le "Pipi" e pai ana ano, engari ki taku mahara ko tenei mahi, ehara noa iho e whakaiti nei i etahi o ona mana, e whakapiki nei i etahi. E hoa ma kia penei te mana me to Tuhoe, na Wairaka tonu i kawa tona waka, i he katoa nga taane nana nei tenei manuka e ta nei i Whakatane, nona tena ingoa, nana tena ponahi e hirihiritia nei mo tenei waka mo Matatua, tuku iho nei ki tona uri kia Tuhoe e whakataukitia nei i te ao, "kotahi a Tuhoe e kata i te po" kaati noa nga kupu, tera ano e tukua atu nga whakapapa, me nga whaka marama o enei korero katoa, mau e "Te Puke" e uta atu ena-korero ruarua. Na Tutakangahau.

WHAKARAPOPOTANGA I NGA MAHI, ME NGA PAKANGA KI AWHERIKA KI TE TONGA.

I to 11 o nga ra o Oketopa ka timata te whawhai ki te pito whakatetonga o Awherika i waenganui i te Poa me te Ingarihi, ka mau i konei i te hoa-riri te tereina o te Ingarihi, mai i Reirimete ki Haretemete. I te 12 o Oketopa, ka whakaurua e nga ro- pu hoia o te hoa-riri a Neitera. I te 15 o Oketopa, ka awhitia te pa o Ki- mari me Mawhekingi e te Poa. I te 20 o Oketopa, ko te pakanga ki te hi- wi o Tarana, a, koia nei te pakanga nana i huaki, te whawhai ki te pito-whakatetonga o Awherika, hinga ana te hoa-riri, ka mate ho- ki i konei te Tianara o te Ingarihi, a Ta Wi- remu Haimona, me ona Apiha e 44, me nga hoia e 426. I te 21 o Oketopa, ko te pakanga ki Ere- naraate, i horo ai ia Tianara Wherenihi te hoa-riri, hinga iho o te Ingarihi i roto i tenei pakanga e 35 nga Apiha, me nga hoia e 223. I te 22 o Oketopa, ka aia a Tianara Iura me ona ropu ki waho o te pa o Tanati, e te hoa-riri. I te 26 o Oketopa, ka tae a Tianara Iura me ona ropu ki te pa o Reirimete. I te 29 o Oketopa, ka mahue te akau o te- nei Koroni i te ropu tuatahi o Niu Tireni, i raro i te whakahaere a Meiha Ropina. I te 3O o Oketopa, ko te pakanga ki Romo- pata Kopa me Niharanihi, ka horo i konei ia Ta Hoori Waiti me ona ropu, hui katoa nga tangata o te Ingarihi i mate, i taotu, i riro herehere, e 58 nga Apiha, 1227 nga hoia. I te 31 o Oketopa, ka mahue ia Kanara Wherenihi a Reirimete. I te 1 o Noema ka whakaurua a nga ropu hoia o te Arani Pirii Teiti a Keepi Koroni, a, riro ana te pa o Kooronapaaka ia ratau. I te 2 o Noema, ka karapotia te pa o Rei- rimete, e te hoa-riri. I to 9 o Noema, ka rere to Ingarihi i Too- mapaaka, ka riro i te hoa-riri taua pa. I te 15 o Noema, ka nohoia o te hoa-riri te pa o Kooro Paaka. I te 28 o Noema, ko te pakanga ki Pera- mona, ka hinga ano te hoa-riri i te Ingarihi ' i roto i tenei pakanga, he ahua maha ano o te Ingarihi i mate, i taotu, i riro herehere, ara, e 28 nga Apiha, e 270 nga hoia. I te 25 o Noema, ko te pakanga ki Kara. hipana, ka hinga ano te hoa-riri i te Ingari- hi i roto i tenei pakanga, he ahua ma- ha ano o te Ingrihi i mate, taotu, i riro here- here, ara, e 9 nga Apiha, 185 nga hoia a, i tana ra ano ka tae a Tianara Pura ki Nehera. I te 28 o Noema, ko te pakanga ki te Awa o Moota, a rite tonu te kaha o tetahi taka me tetahi taha i roto i tenei pakanga, engari ko nga tangata o te Ingarihi i mate, i taotu, i riro herehere; e 20 nga Apiha e 461 nga • hoia, kai ko atu o te hoa-riri i hinga. I te 10 o Tihema ka whakaekea e te Inga- rihi te pa o Tooma-paaka, i raro i te whaka- haere a Tianara Kateeka. whati ana te I- ngarihi i rotu i tenei kokiri, hui katoa nga tangata i mate i taotu i riro herehere hoki e e 20 nga Apiha e 699 nga hoia. I te 11 Tihema, ko te pakanga ki Mekewho- teina, ka hinga ano te Ingarihi i roto i tenei pakanga, i raro i te whakahaere Roore Mati- una ka mate i konei te Tianara o te ropu Kotarani, ara, a Tianara Wahape, hui katoa nga mea o te Ingarihi i mate i taotu i riro herehere, e 69 nga Apiha, e 903 nga hoia. I te lu o Tihema, ko te pakanga ki Kore- neho, i hinga ai nga ropu hoia o te Ingarihi, i raro i te whakahaere a Tianara Pura, i to whakawhititanga o te Ingarihi i te awa o Tukera, riro atu hoki nga purepo a te Inga- rihi kotahi tekau hui katoa nga tangata o te Ingarihi i mate i taotu i riro herehere e 71 nga Apiha, 1035 nga hoia. I te 17 o Tihema, ka whakaturia ko Roore Ropata hei Timuaki whakahaere mo nga ropu hoia katoa o te Ingarihi, i te pito whakatetonga o Awherika,a,ko Roore Kitina hei tino Apiha mo raro iho ia ia; ka whaka- ritea hoki e Roore Ropata kia 50,000 mano - nga hoia hei tae ki runga i te paenga o te pakanga. Nga Pakanga o te tau 1900. I te -1 o Hanuere, ka aukatitia a Tianara whereniki me ona ropu e te hoa-riri, i tetahi waahi e tata ana ki Kooro Paaka. I te 6 o Hanuere, ka tuaruatia e te hoa-riri te whakaeke i te pa o Reirimete, a, kihei i horo, engari i katia tonutia atu e te hoa-riri te Ingarihi ki roto i Reirimete, 119 nga ra e katia ana. 1 te 10 o Hanuere, ko te haerenga o Tia- nara Pura me ona ropu ki te whakaurua i te pa o Reirimete. I te 15 o Hanuere, ko te horonga o te hoa- riri i te ropu lookahia me te ropu o Niu Ti- reni, i tetahi waahi e tata ana ki Renapaaka. I te 20 o Hanuere, ka mahue te akau o Poneke i te ropu tuarua o Niu Tireni i raro i te whakahaere a Kanara Kereitoka.