Pukapuka 6, Nama 6
19050327

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 TE PUKE KI HIKURANGI Maunga-a-rongo ki Waima Hokianga, mo te matenga o te Whareumu ; na nga Mihinga- re tenei. Muri iho, i te tau 1830, ka Iriiria a Rawiri Taiwhanga, he toa tenei tangata na Hongi Hika, a, e noho nei ia i waenganui ia tatau. I taua tau ano, ka whawhai a Ngapuhi ki Kororareka, ka hinga a Hongi i reira, ka houhia e te Wiremu te rongo ka mau. I te tau 1832, ka maranga te taua a Ngapuhi ki Tauranga, he ngaki i te mate o Te Horomiti raua ko Te Kakaha, ka haere tahi atu a te Wiremu, i roto i taua tana, he haere ta ana he peehi i tana riri a Ngapuhi. I te tau 1833, ka haere a te Wiremu ki Ma- tamata, kia kite i a te Waharoa, kia houhia te rongo kia Ngaati-Maru. I te tau 1835, ka haere a te Wiremu ki Waikato, kia kito ia te Wherowhero, kia houhia te rongo kia Ngaati Maru; i taua tau ano ka huihui a Ngapuhi, a Ngaaati-Maru, a Waikato, ki 0- tahuhu, ka mau i kona te rongo i waenganui i aua iwi. I te tau 1836, ka haere a te Wi- remu ki Tauranga, tika tonu atu ki Rotorua, ki te peehi i te riri a te Waharoa kia te Ara- wa, mo te kohurutanga a te Arawa ia Hunga. I te tau 1837, ka whawhai a Ngapuhi ki Otuihu, i te matenga o Pi, o te Nana, o te Tutu, o Taua, kaati i roto a te Wiremu o hohou ana i te rongo mo taua riri, a, mau ana te rongo ki waenganui i aua iwi. I te tau 1839, ka haere mai a Tamihana Te Ra- uparaha raua ko Matene Te Whiwhi, ki te tiki mai ia te Wiremu, kia arahina atu tona hunaonga a te Harawira Pihopa (Bishop Hadfield), hei Mihingare ki Otaki; i te tae- nga atu o te Wiremu ki reira, houhia tonu- tia atu e ia te rongo i waenganui ia Te Rau- paraha raua ko te Rangitakee, heoi ka noho raua i runga i te rangimarie. 1 to tau 1843 ka whawhai a Ngapuhi raua ko te Rarawa ki Oruru, ka haere ano a te Wiremu ki te hohou i te rongo ki aua iwi i Aurere waahi : o Mangonui. I te tau 184-1, ka topea e Heke te pou o te Haki i Maiki, ka tipa te raruraru i kona, peehi noa a te Wiremu i taua raruraru, kihei rawa i rongo nga taha e rua, koia te matenga nui o te Pakeha me te Maori i roto i taua pakanga. Ko te kupu whakamarie a te Wiremu i taua riri, ko te "Tiriti O Waitangi" ara, ko te mana o te whenua kai te iwi Maori, a. ko te mana o te Kawanatanga kai te Kuini. I muri iho ka tukua mai e Waikato ona karere kia Ngapuhi, kia tahuri a Ngapuhi ki te hapai i te Kingitanga Maori, kaore o Nga- puhi i whakaae—te whakatikanga ake o Ma- ihi Kawiti, ka whakaarahia te Kara ki Mai- ki e tu nei, a, e mau nei hoki te rongo tao noa mai ki tenei ra. Koia i tika ai to whakaarahanga o tenei Kohatu, hei whakamaharatanga ki tenei ta- ngata nui kua mate nei; ehara hoki i te mea katahi nei ano ka timatatia tenei mahi te whakatu Kohatu. Ina hoki e korerotia nui nei i roto i te Karaipiture, te whakatunga a Hakopa i te Kohatu ki Peteere ta Hohua ki Horano, ta Hamuera ki Epeniha. Heoi e nga hoa. ko taku kupu ake tenei kia tatau,

kia waiho te whakatuunga o tenei Kohatu hei Kawenata ma tatau kia tu tonu te Haahi Maori kia kaua rawa e hinga ake tonu ata. Ka whakatika ko Ihaka Te Tai ka mea:— E tika ana nga korero a Matiu Taupaki, mo te mataaika tuatahi ko te Rangi, ko te Peehi ko Rawiri Taiwhanga te tuarua, ko te Ika whakamutunga a te Wiremu ko Manu, iriiria iho tona ingoa ko te Wetini; ka mutu tera. Ka whakatika a Rev. Piripi Patiki ka mea :— Rapurapu ana nga whakaaro o te iwi Maori i mua, ki to take i haere mai ai nga Mihingare ki tenei whenua kai tangata, mahue atu to ratau whenua, me to ratau iwi o ratau papa, whaea, taina, tuakana, tuahine hoki ; Kaati no te wherahanga i tona Pai- pera, ka kitea e tatau na te Atua ke te kupu tono ia ratau, ara:— Haere koutou, meinga, hei akonga nga iwi katoa ;—"Na, ko au tena hei hoa mo koutou i nga ra, katoa, a, te mu- tunga ra ano o te ao." Ko te take tenei i haere mai ai nga Mihingare ki tenei motu, Whakaponohia ana e ratau tenei kupu, tau ana te manaakitanga ki runga kia ratau, ka tipu ko to Haahi Maori. Muri iho ka tu ko te Hau—Ka whakataki haere ia i te taenga tuatahitanga mai o te Mihingare ; ko te tangata tuatahi na ana te maunga-a-rongo ki tenei motu ko te Mate- nga, ko ona hoa i reira ko te Kingi, ko te Kene, ko te Horo, muri iho ko te Keepa, ko to Wiremu, ko te Reweti, ko Parata Wire- mu, me etahi atu. E tika ana te kohatu e tu nei, ina hoki ko tenei mota he kohatu pakeke, na te Wiremu ka pakaru. Kotahi anake te hee o te kohatu e tu nei, he tu-pa- patu noa iho, mehemea ko ia tonu i raro ra, katahi ka tika. Ka whakatika ko Matenga Taiwhanga ka ' mea :— Heoi anake te hee o te kohatu e tu ; nei, he waahi ke i tu ai te kohatu, he waahi ko i takoto ai te tupupaku. Kaati kua wha- kahuatia nei e Rawiri Taiwhanga, ko Tai- whanga mo raro i te kohatu nei ina mate ia. I muri iho ka tu ko te Wiremu (tama a te tupapaku), ku mea:— Tenei ka tu ake ahau hei reo mo nga uri o te Wiremu, ki te whai kii atu kia koutou, mo runga i ta koutou tohu aroha nui ki te ingoa o to matau matua. Haere mai e Ngapuhi! Haere mai e te Ra- rawa! Haero mai e te Aupouri! Haere mai e N'Raukawa ! E nga iwi katoa o runga i mahia ai, i whakahaerea ai hoki tenei wha- kaaro, tae noa ki tona otinga, koia tenei e tu nei! Ahakoa kai te ngaro atu etahi, heoi me karanga noa atu i konei, Haere mai homai te taonga, homai te aroha, tenei te mataki- taki ake nei nga konohi. Aku taina, aku tuahine, a matau tamariki e tu atu noi, to : matau kuia e noho mai ra i Pakaraka, me tera hunga o matau e ngaro atu nei, kotahi tonu te whakaaro, kotahi tonu te kapu, tenei te mihi atu nei, tenei hoki te aroha atu nei, • tenei te whakamoemiti atu nei te ngakau ki a koutou, he taenga mai no te mohiotanga ki roto ki te ngakau, ahakoa kua pahure atu ia i toto ia tatau, engari ko tona ingoa kai te maharatia tonutia e koutou. Haere mai homai te taonga! ki a au hoki, e tika ana kia tu ki konei tenei kohatu, ahakoa aka hoa a Wi Hau raua ko te Matenga, e kii mai nei e hee ana, i te mea e tu papa-tu noa iho ana, tu ke ana te Kohatu, takoto ke ana te tupa- paku, e tika ana ano ; engari nona tenei ka- inga, nona enei kopikopikotanga, nona hoki enei takahanga waewae. I mahia atu hoki e ia i konei, te mahi i kitea mai ai ia ki te- nei whenua. I whakaahuru tuatahitia e ia ki konei te Whakapono, no te rahinga, kata- hi ka tohatohaina e ia ki nga takiwa katoa. E tika ana nga korero o te kohatu nei e mea nei, "He tino matua ia ki nga iwi katoa," koi ana tetahi, tuarua ko ta ana ako ake ki ana tamariki, ara;— "Kia atawhai ki aku tamariki ki te iwi Maori." E noho nei ano i roto i te ngakau ana kupu poroporoaki iho kia matau, ara ;— Hei konei, kia atawhai i muri nei ki taku iwi, ki te iwi Maori. A koia to matau hiahia nui, kia whakamanaia e matau ana kupu i waiho iho ai, kia aroha tetahi ki tetahi, i runga i te aroha whakatei- na. E tika ana hoki tera kupu e mau nei i te kohatu :— "E 44 nga tau i mahi ai ia i ta ana mahi," me te whai hua ano ina hoki, he Pihopa tenei no te Haahi Maori e tu atu nei, he Ahirikona tenei, he tamaiti na tona hoa na te Karaka, he Minita Maori enei, he Reimana Maori enei, he Hinota Maori o aiahi nei. Engari ma tatau katoa e ngaki te purapura i ruia nei e to tatau kau- matua, kore hoki e oti i te tangata kotahi te mahi, engari me ohu te mahi ka oti ai, koia nei ta onamata tu whakaaro, taane, te wahi- ne, te iti te rahi, me pa katoa ki te mahi. Penei me tenei mahi nui, e mahi nei nga kai mahi o te Haahi, kia pa katoa tatau ki te whakakaha i te Hinota, me o tatau Minita mo hoki, me mahi hoki i runga i te aroha whakateina, ka mutu ona kupa. Ka whakahuatia e te Pihopa te inoi Ma- naakitanga, ka mutu, ka kopi hoki nga ma- ai o tenei hui. I hurahurangia ako ai e matau enei kupu korero, hei titiro whakamuri ma te hinenga- •o, ki te kaha me te wanawanui o tenei o nga. kai-hautu i te Whakapono, ki te rai haere i nga hua o te purapura i whakatokia e te A- tua ki roto ki tona ngakau, hei rama whaka- marama mo nga iwi e noho ana i roto i te pouri me te atarangi o te mate, ara, i te wa ano e toitu ana te whenua e houkura ana hoki te tangata, me ona tikanga rereke, wha- kawehi hoki o tera wa, kaati i runga i te ka- ha me te manawanui hoki o te kai rui i taua kupu a te Atua, te putanga mai o nga hua, koia tenei e noho nei tatau i runga i te Ho- nore me te Maunga-a-rongo, me te aroha pumau hoki o tetahi ki tetahi. Kia ora koutou katoa katoa. "Te Puke Ki Hikurangi."

Haerenga ki Taupo. Ko muri tenei o nga korero, o te haere-