Pukapuka 4, Nama 5
19010530

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 5. O TE TAU 4.]______TE PUKE KI HIKURANGI, MEI WENEREI 15th 1901. [Wharangi No. 2] ma nga tangata pera, mo ta koutou e tono nei kia mahia e au. Engari ki te takoto topu te Poraka whenua, ki te mohiotia nga tangata no ratau, katahi ka marama ta kou- tou e tono nei, heoi kau pea te tikanga ahua papake mo nga mana hei tukunga ata ki nga Komiti, me te whiriwhiri pooti hoki i nga tangata mo te Komiti. Ka ahua papake te mahi whiriwhiri i nga tangata mo te Komiti, ina hoki ki te tupono he tamariki pea etahi o te hunga no ratau te whenua, akuanei ka whakahaerea e te hunga e tu ana hei mangai mo ratau nga tikanga mo te taha ki a ratau. Tetahi hoki ki te meingatia kia whakaaetia he riihi mo etahi tau maha, me whai-mana koia te Ko- miti ki te whakahaere tikanga, ki te riihi, ki te hoko ranei i te whenua, ki te kore e matua whakaaetia taua tikanga e nga tangata e tono whai tikanga ana ki taua mea, a te nuinga ranei o ratau ? Ko taku hoki e pai ana kia whakatakotoria mai e koutou etahi kupu whakaatu, kupu whakamarama mai i te tu whakahaere mo tenei mea. He pai ano te whakatakoto tikanga kia whakahaerea, enga- ri ia kia tika te mahi; me titiro tupato atu tatau ki mua, me whakaaro hoki he aba ra tona tukunga iho, i mua atu i ta tatau tu- kunga toputanga atu; kia waiho ma te Komiti kua pootia e whakahaere te mana e ahei ai taua Komiti anake ki te hoko, ki te ririhi ranei i nga whenua o nga tangata takitahi. E kore e tika ki a koutou kia tere tonu taku whakahoki atu mo a koutou take, he roa hoki koutou e whakaaro ana i enei take, he inaha a koutou hui i etahi wahi o te koroni nei, a he roa hoki koutou e mahi ana, katahi ka kitea te kupu tuturu. Heoi ra G kere e tau he tika ki a koutou ki te whaka- hokia atu e ahau he kupu tuturu i tenei ra, engari ka whakatakotoria atu e au a koutou kupu mai, ki nga aroaro o aku hoa Minita, ka ata whakaarohia e matau aua mea, a ka whakahaerea he tikanga a muri ake nei. Ki te taea te whakatika nga mea nei, mehemea ka tukua atu tetahi mana whakahaere mo koutou i aua mea, he koanga ngakau tena ; otira me waiho ano taihoa e whakaputa te kupu tuturu. Ki taku mohio ka taea tenei i raro i nga tikanga o te Wahi II, o te ture e mana nei i naianei. E tika ana ano kia takuna atu he maua whakahaere ritenga mo nga tikanga e pa ana ki te mahi reiti i te whenua. Ma nga tikanga whakatikatika nei, ka rite ai a koutou whakaaro mo runga i taua mea. Na, i te tukunga atu o te ma- na penei ki te. tangata, ara, te mana whakatu i tetahi kai-tango i nga panui mo te utu reiti, tuhi hoki i nga ingoa o nga tangata pera ki roto i nga pukapuka kai-utu reiti, ka ahei ano kia hamenetia ratau, ki te kore e utua nga reiti. Kaati tera ano tetahi Pire i whakatako- toria ki te Whare, hei whakatikatika i nga ture kia pai ai, ko nga tangata nana taua Pire, me whakaingoa ratau i tetahi tangata hei mahi i taua tikanga kia rite ai ki ta tona whakaaro i niania ai. Mo te kupu reiti i nga whenua maori, tena ano etahi tangata he nui te whenua i a ratau kaore nei e taea e ratau te mahi. Mehemea ka tukua atu e ratau aua whenua i runga i te tikanga hoko, riihi ranei, ka tino whiwhi atu ratau i te moni. Na, tenei taku kupu tono atu ki a ratau mo te taha ki etahi atu tangata o to ratau nei iwi ano, kua kore nei e rite ki a ratau te whai whenua, i te mea i tukua atu e o ratau matua o ratau nei whenua mo te utu kore noa iho, waiho iho kia mate nga uri, koi nei taku kupu, e kore ranei aua Ma- ori whai rawa ra e whakaae kia whakaputa aroha atu ratau ki nga Maori whenua kore i roto i te koroni nei ? Na, ka penei ta matau kupu atu ki nga tangata whai whenua nui, kei te whakaae ranei ratau kia whaka- taua he utu ki runga ki te whenua ara me ki kia rua nga hereni mo te eka, hei whakamarama ia tenei i te ritenga o taku kupu whakarite nei, ka tuku atu ai ki te Kawanatanga kia whakahaerea mo te taha ki nga Maori whenua kore ? Ma koutou tetahi hawhe, ma te Kawanatanga tetahi hawhe, a me waiho tenei hei whenua tuturu tonu mo enei tangata whenua kore, me tuku taua whenua mo te hawhe o te utu. Ara kia kotahi hereni ma nga tangata no ratau te whenua, kia kotahi ma te Kawanatanga, kia rite tahi ai ta tatau aroha—hei aroha- tanga tena ki nga tangata whenua kore. I puta mai tetahi wahi o tenei he i te taha pakeha, i puta mai tetahi i te taha Maori; a i runga i taku nei kupu whakaatu, ka waiho ma nga taha e rua e whakatika te he i tukua nei e raua tahi kia haere tonu. Me ki hoki ahau, kua rite te whakaaro o te Kawanatanga ki te whakahaere i nga tikanga e taea ana kia kore at he Maori whenua kore a muri ake nei, me te whakarite tikanga hoki mo ratau, me awhina hoki nga Maori i tenei, kia ora ai enei Maori whenua kore. Tenei hoki tetahi take, i nga ra o mua, i hoatu e koutou, ara e o koutou matua etahi whenua nui mo nga ritenga mo nga kura, mo te mahi whakaako. A i roto i nga rere- ketanga o nga tikanga, kua tangohia e nga Hahi nga whenua nei, a ko te kupu hei whakaarohanga, mehemea ranei kua whaka- haerea nga hua mai o enei whenua mo ranga i nga tikanga i hoatu ai e nga kai-tuku ki nga Hahi. Ki taku whakaaro he mea tika kia hanga e tatau he ture, mo nga meatanga e tau ana kia pera, hei whakamana i te Ka- wanatanga ki te whakatu i tetahi Komihana hei tino uiui i nga tikanga o tenei mea, hei kimi mehemea e whakahaerea ana nga whe- nua i hoatu ra mo nga tikanga i meingatia i te tukunga kaore ranei, mehemea ranei e puta mai ana nga painga i meingatia e o koutou matua hei painga tuturu mo a ratau tamariki mo ake tonu atu, mehemea ranei e whakaritea paitia ana nga tikanga i mei- ngatia e o koutou matua kia whakahaerea. Mehemea kaore e whakaritea ana, kua taka- hia te kupu i whakaaetia i t9 hoatutanga o te whenua. A ma te hohoro o te mahi whakatika i tenei ka puta ai te painga mo te katoa o nga tangata e whai ritenga ana. Tenei tetahi take, ara mo te mana mahi ika i nga awa me etahi atu wahi. Me ki ahau, tae mai ki naianei kua manaakitia e matau, a tera ka manaakitia e matau te Tiriti o Waitangi. Kaore o te Kawanatanga hiahia, o te Paremete ranei, ki te mahi i tetahi mahi e pa ai he he ki a koutou, e iti ai ranei o kou- tou nei mana i raro i taua Tiriti. Kua tae ki tenei take ara mo te tukunga ata i nga Pire kia whakaarohia e nga Maori i mua i te tukunga atu ki te Paremete. Heoi, ki taku mahara, tena ano he Pire ft tika ana me whakaaro e nga Maori i mua i te paahi- tanga hei ture—ira, nga ture whakahaere tikanga ki runga ki nga Maori. I ahua po- uri ahau mo te putanga mai o te tono kia whakakorea atu te Kai-tiaki mo te Katoa, i ranga i te mahi whakahaere i nga whanua i raro i nga tikanga o te Ture Rahui Whenua Maori o te Tai-hauauru, koia -nei hoki te take o taku pouri. E ki ana nga Pakeha katoa i retia atu nei e te Kai-tiaki mo te Katoa nga whenua ki a ratau, he tangata kino ia, ko tana mahi he tono kia nui te moni, e kore e whakaaetia e ia he utu mo a ratau whakapainga, e whakahaere ana ia mo te taha ki nga Maori kaore mo te taha ki nga Pakaha. E rite ana te ahua o te Kai- tiakia mo te Katoa raua ko te Pirimia, ara e rua nga taha hei whakaarohanga ma raua, no nga Maori tetahi taha, no nga Pakeha tetahi. Heoi ra. he mea tika kia kiia atu e ahau ki a koutou kua huihui mai nei, i te tukunga atu ma te Kai-tiaki mo te Katoa aua whenua i te Tai-hauauru ra e whakaha- ere, hui katoa mai nga utu reti e puta mai ana i taua wa e £6,000 anake e puta mai ana i te tau, i naianei e tae ana aua utu reti ki te £20,000 i te tau. Ki taku ake mahara nui rawa ake te moni e riro mai ana i te Kai-tiaki mo te Katoa i te moni e riro mai mehemea i waiho ma nga Maori ano e wha- kahaere te tikanga ki runga ki nga, whenua nei. Mehemea hoki na nga Maori te ritenga whakahaere kua maha nga ara e whakaha- erea e te Pakeha. He whakawai tetahi, i etahi wa ka tonotonoa ratau; heoi ra i raro i enei tikanga, mahara ana ahau pai rawa atu te waiho kia tu tetahi tangata hei tiaki i te ture, kia whakahaerea tikatia kia kaua ai pa he mate ki nga Maori. Kua tino wha- kaarohia e au a koutou nei mahara, ko taku mohio ki a koutou kei runga ake i ta koutou. Ki te pangia a koutou tamariki e te matie, ki te pa ranei he mate ki a koutou, no te paanga o te mate, ka tahuri mai etahi o nga hoa tata ki te whakaputa aroha ki a koutou, a no reira ka puta atu te aroha o o koutou ngakau ki a ratau. Hei kupu whakamutu- nga tenei maku, e tumanako ana ahau tera koutou e whiwhi ki nga painga katoa i mea- tia e to Kai-hanga kia tau ki runga ki ana tamariki; a kia roa o koutou ra, kia ora koutou, kia noho hoki i runga i te ngakau tatu me te rangimarie.

NGA TAKE I WHAKATAKOTORIA KI TE AROARO O TE PIRIMIA.

Poneke. Akuhata .29, 1896. E whakaaro nui ana nga rangatira o nga tini hapu o te iwi Maori o nga motu e rua o Aotearoa, me te Waipounamu o te Koroni o Niu Tireni, kua huihui mai nei ki to aroaro kia inoi atu ki a koe e te Pirimia, me to Kawanatanga i runga i nga mana katoa, kua hoatu nei ki a koe me tou Kawanatanga, e te Ture nui o Kuini Wikitoria, o Ingarangi, hei awhina hei tiaki i ona iwi katoa i raro i o ona mana, kia whakaro nuitia mai e koe, me o hoa Minita me nga rangatira whiri- whiri o nga Whare e rua, enei take katoa e whai ake nei. Kia whakatikatikaia te wahi II o te Wahanga rua o te "Ture Kooti Whe- nua Maori tau 1894," i roto i tenei ritenga e whai ake nei:— (1.) Ko te Tekiona 128, me whakakore te Kai-tiaki mo te Katoa, me hoatu ko te Komihana me te Komiti Poraka. (2.) Ko te Tekiona 130, me whakauru he kupu a me ki ko te wahi 7 o te Tekiona 130, o te "Ture Kooti Whenua Maori o te tau 1894," me kaua te Kawana i roto i tona Kaunihera, e hanga i tetahi tikanga whaka- haere hoatu mana ki te Karauna ki tetahi Maori whai hea ranei i roto i tetahi Poraka, kua tu nei he Komiti Poraka, i raro i tenei wahi o tenei Ture ki te hoko hea i roto i taua Poraka. Engari ki te Komiti anake • te inana whakahaere, i raro i te raana o te Ture Kaporeihana. (3.) Ko nga mana katoa o te Kai-tiaki mo te Katoa, i roto i nga tikanga Kaporei- hana me ona aheitanga katoa, me whakakore rawa. Engari me tau ki runga i te Komiti Poraka. (4.) Kia kaua e araia e te ture te hiahia o te hunga tokorua tokotoru ranei, kua mo- tuhake nei o raua o ratau paanga ranei, e hiahia ana kia ura mai ki raro i nga tikanga whakahaere Komiti, Poraka. (5.) Ko te mana hoko a te Karauna i. nga whenua maori, me whakakore, me waiho ma te Komihana, me te Komiti Poraka, e whakaae te hoko, te reti me era atu take ki te Karauna, ki nga Pakeha noa iho ranei. (6.) Me kokiri he rarangi ki roto i te Pire whakatikatika mo te tore whakatikatika i nga "Ture Whenua Maori o te tau 1895," ki a whai-mana te Maori nga Maori ranei, ki te riihi i o ratau whenua, a kia kaua te Te- kiona 117, me etahi atu mana penei, e arai nei i te tangata maori, e kaha ki te arai i te tikanga riihi a te Maori ki te Maori, ki te Pakeha, ki te Karauna ranei. Engari ko aua tikanga peera, me haere i raro i te tika- nga Kaporeihana. (7.) Ko nga Reiti katoa me nga taake e tau ana ki te tokomaha i roto i te Poraka kotahi, ma te Komiti Poraka e whakahaere, i raro ano i nga painga e puta mai ana i roto o tana Poraka. (8.) Ko te rarangi whakatikatika i te Tekiona 3 o te ture whakatikatika i te "Ture Whenua Maori 1895," kia whakaaetia e te Kawanatanga enei ritenga e whai ake nei:— 1. Ko nga painga i raro o te Teki- ona 3 o tenei ture, me hora atu ki runga i nga whenua e kii ana i roto i te kupu apiti, i te Ture Kooti Whenua Maori o te tau 1894. 2. Ko nga whenua katoa i wawahia i muri o te paahitanga o tenei ture, e te Kooti Whenua Maori, a e wawahia hoki a muri ake nei; me ahei te whakahaere i raro i te Tekiona 3, o tenei ture, a ko te wahi o taua Tekiona 3 e arai nei i nga whenua i wawahia i muri o te paahitanga o tenei ture me whakakore. 3. Kia whakatikatikaia te Tekiona 76, o te "Ture Kooti Whenua Maori 1894" ki a whai-mana te Maori nga Maori ranei, te Komiti Poraka ranei, te whakahaere i a ratau tono wehewehe hea whenua i te aroaro o te Kooti Whenua Maori, a kia kaua te mana o te Karauna, i roto i taua Tekiona e kaha te arai i nga tono wawahi a te Maori. (9.) Kia whakaaroa e tou Kawanatanga te whakawhiwhi, ki te whenua i nga Maori e noho mate ana i te kore whenua. 1. I raro i nga whenua i tangohia mo te Raupatu. 2. I raro i nga hoko o mua ki te Karauna me te Niu Tireni Kamupene.