Pukapuka 5, Nama 15
19031030

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 15 O TE TAU 5 TE PUKE KI HIKURANGI, OKETOPA PARAIRE 3O, 1903. Wharangi No. 2 ' whakapai mahi-a-ringa. Tena ano au e tuku reta atu ki te matua o nga iwi kia te Hetana mihi atu me te whakaatu ano i enei kupu me whakatutara rawa mai i kona te ingoa o tenei kahui. Kahui Rauhi Atamai Hura Whakataki. Kia ora ko au tonu te Timuaki te Kaito- hutohu te Tiamana o tenei kahui. Tamahau Mahupuku.

HE PANUITANGA. . Ki nga kai hautu o te "Puke Ki Hikura- ngi" tena koutou, kia ora koutou i roto i nga manaakitanga katoa, e heke iho ana i to tatau matua i to tatau Ariki. Na tukua atu enei kupu ki roto i te kai nga whatu o nga iwi o tawhiti nui, o tawhiti roa, o tawhiti pamamao, ki te hono i wairua, • ma ana e mau atu ki nga tini marae, e powhi- ritia ai ia ki tahaki. Na taaka ake whakaaro mo tatau, mo nga hapu o roto o te rohe o Rongokako nei, taane me nga wahiae e tae ana nga tau ki te 16, piki whakarunga haunga a raro o enei tau tae atu ki te whanautanga o te tangata, ata waiho ake tera. Na, kua tu o tatau komiti marae, me o tatau komiti whenua Maori, i naianei, ko te mea anake e toe ana. ko nga ture kia hangai te tu, kia taea ai te whaka- ngau ki taana mahi, i naianei kaore ano i tu hangai noa, nga ture o aua Kaunihera e rua, koia to hopohopo o nga tangata arahi o aua Kaunihera kua kiia ake nei, ki te whakama- hi ki nga mahi e tika ana ma raua, taaku ake whakaaro mo enei Kaunihera e rua, e obi pai ai he ture, me noho nga tiamana timua- ki me nga apiha, me nga kai-tohutohu o aua- Kaunihera e rua ki Ponoke, i te wa e tu ana te Paremata mo nga take Maori, ki reira whakahaere ai i nga ture, e tika ana mo aua Kaunihera, kia tata ai ki te taha o te Pare- mata o nga mema, o te Minita Maori o te Pirimia hoki, me penei e tere ai te oti he ture mo aua Kaunihera, na, me penei me tenei ahua e tatari nai tatau he patu taringa tenei he moumou whakarongo hoki, ko tona mutunga o tenei ahua o tatau he puhore, he whakapaetia he iwi mangere te Maori kaere e taea e te iwi Maori te whakahaere aua Ka- unihera Kua kiia ake nei, katahi ka penei na whakamatua atu te tu o enei Kaunihera e rua, utaia mai nga utanga o aua Kaunihera ki te Hupirimi Kooti me nga Kooti takiwa, me te Kooti whenua Maori, raua ko te kai- tiaki o te katoa he kai arahi mo ratau, i te mea hoki kua karapotia tatau te iwi Maori e a ratau ture. Na, e nga iwi e nga hapu e nga mataura- nga, koia nei he mutunga mo enei taonga e rua, ki te kore tatau e hihiko ki te whaka- haere kia wawe te tu hangai nga ture mo enei Kaunihera e rua, kaati kia maia o tatau mema o tatau timuaki Kaunihera, me nga kai-tohutohu ki te whakahaere i nga cure, koi ura tatau ki roto i nga taa muta, kaati i konei enei kupu ake. Na, mo nga hapu ake o roto o te rohe o Rongokako enei kupu aku ake. Ho maha nga tangata o tatau ake, kaore rawa, he whe- nua tahi kaore he oranga mo tona tinana tae atu ki te wahine me a raua tamariki, ko etahi o tatau kua whaiti haere mai nga whe- nua ki raro i nga remu o etahi, ko etahi kua taka rawa ki raro i nga raparapa, te waahi whenua i toe iho. Na, koia au ka whakaatu ai i enei whakaaro aku kia tatau ake, a, ma tatau e ata whakaaro he pai ranei, he kino ranei, otiia kaua hai wahangatia te whaka- he te whakaae ranei, o tenei whakaaro ka kiia hei.

24, ko nga moni me takoto ki roto ki tetahi peeke takotoranga moni, kia tokotoru hai kai-tiaki, ko te tiamana ko te tino karaka o te ropu, ko tetahi o nga mema ake o te ropu 24 kua kiia ake nei. Na, kaati noa ake i konei taku whakama- rama ake, i te whakaaro nei, kia whakaaetia ra e nga hapu o to tatau takiwa, a. kia tu hoki te ropu 24 me te korama tokowhitu me to ratau tiamana, ka ata whakaraupapa ai nga tikanga katoa mo tenei whakaaro e kiia ake nei. Na, e nga hapu o Rongokako, me o koutou tangata marama kia hihiko te whakaaro i naianei, ki te whakata i tenei whakaaro e kiia ake nei e au, hai okiokinga, nao te iwi e puta ai tenei whakaaro a te aro- ha ki nga pani ki ngi "rawakore ki nga po- uaru, ki nga tangata hoki e hiahia ana ki te rapu oranga hoki mona, mo ratau ranei. Na, titiro ake hoki tatau ki tenei taonga, kua homai nei kia tatau, be "Kareti o Hiku- rangi," waahi o Wairarapa, mea ake nei ka kawea a tatau tamariki ki taua kura ako ai ki te kura mahi a ringa, he tokomaha o aua tamariki e whai whenua ana o ratau matua, o ratau tupuna ranei, he maha kaora he oranga tahi o nga matua o nga tupuna na ka tika te matauranga o nga tamariki he oranga toona matua toona tupuna ranei. Na, me pewhea nga tamariki kaore nei he oranga o nga matua o nga tupuna. Na, e te iwi, titiro mai kaore i te moni nai rawa te pauna i kiia ake nei, kia kohia e tatau hai oranga mo nga pani pouaru rawa- kore, pohara i te kore oranga, kaumatua kore oranga, tangata maia mohio ki te kimi oranga mona, na te kore moni anake i kore ai e taea taua oranga, me nga tamariki kua puta nei i nga kura kareti ako mahi a ringa, kaore nei he moai hai hoko mai i nga mea e oti pai ai tona matauranga. Na, koia nei te pai o tenei whakaaro i kiia ake nei e au, a nei ake te nuinga ake o nga painga mo tenei whakaaro, i ki nei au kia oti te ropu 24 nei, ka ata whakahaere ai tatau, e nga mema hoki e 21. Na, mehemea ka manakohia mai tenei whakaaro aku e tatau, e nga tangata taane, rae a tatau wahine me o tatau hapu, me tino tu te pooti a te iwi o te rohe o Rongokako i te timatanga o te tau 1904 nei, a, ki te tu nga mema e 24 kua kiia ake nei, me to ratau korama, me to ratau tiamana, ka hoatu eau taaku ake kohi £10 pauna i te tau, tena kia kakama mai o koutou whakaaro i naianei ki tenei whakaaro ma tatau nei, kai matara atu ana ta pohara to mate kai, ka kawea ki te rori pikau tuweke haere ai, a, ka waiho hai mea whakama i waenganui i te iwi Ma- ori, hai tawai mai ano rua etahi o tatau kia tatau, engari utua nga tu mate penei katoa te ahua, ki te pai ki te ngohengohe, ki te aroha e kiia nei koia tera te mea nui rawa o nga whakaaro katoa a te tangata ko te arotia. Kia ora tatau. H. T. Whatahoro.

WHAKAUTU. Kaihoata o Peterehema. Hepetema 29th 1903. Ki te Etita o te "Puke" tena koe. Tukua atu aku kupu whakahoki, mo nga kupu a Niniwa Tamaihotua, e mau i te "Pu- ke" No 13 o te tau 5, o Hepetema te 15 tau 1903, koia tenei ana kupu. » I kiia eau nga rangatira o Wairarapa, no te taha o te Puke kumara, ko au anake to te tihi o te Puke, ka pai te tukunga a Niniwa Tamaihotua, me tana whakautu hoki. Te- nei ka whakamarama ahau i aku kupu wha- kahoki, i nga kupu a nga tangata o nga kainga i tae ai matau ko aku taina, me a matau tamariki, me to mataa hakui, nae oku taokete. Tuatahi o nga kainga i tae ai ma- tau, ko te Ruataniwha, no Ngai-Tekapua- matotoru, ko aku kupu whakautu mo a ra- tau mihi kia matau ko aku taina, me toku hakui:— Karangatia tenei te haere nei, e hara i te taikura me te iho o te rakau, he taitea enei no te rakau, he kiri no waho, he ngaunga na te ra. Ehara maua ko toka taina-tuaka- na, he manu kai rakau, ko te manu taupu- nga, i noho atu i te kainga. He nui toku moteatea, mo te nui o a koutou mihi mo matau i haere mai nei, ki te whakahoki mai i o koutou uri-kia kite koutou, kotahi a Ra- whira i haere ake ki te ao o te tonga, tona hokinga mai kia koutou, he maha atu nga hua o tona . ngaronga ia koutou, heoi aku kupu marae*. Tuarua ko te Mira, ko te Ha-

enga te rangatira, ko aku kupu whakahoki ano tera. Marae tuatoru ko Kamoto, ko Tamihana Touata me Wa pu Kopuparapara nga rangatira, ko aku kupu ano tera. Ma- rae tuawha ko te Arimawha, no Tama- terangi, ko aku kupu ano tera. Marae tua- rima ko Kihitu me te Uhi Teure-ote-o, no Kahu, ko aku taina i haere ki te whakarite. Marae tuaono te Whakaki, ko te Marae o te hui tera, ko oku kupu ano tera mo te taha kia matau, i reira ka tu ahau hei tiamana mo te komiti paahi i te mema, hei tu mo te Kaunihera whenua o te Tai-Rawhiti, Epa- naia, Wi Te Kahu, Whakangaro Watene, tau ana ko Whakangaro, ka titi ke au i ta- ku ake take, otira na ratau ahau i karanga. Marae tuawhitu Tahaenui, ko Ringawhe- ro te rangatira, me taana tamahine, ara, na tona tuahine i moe ia Hirini Whaanga, ko aku kupu ano tera. Marae tuawaru ko Awamate, ko nga ra- ngatira ko Whakangaro, ko Rewi Toheriri nga rangatira, ko aku kupa ano tera, tae noa ki Tuahuru tera o ratau Marae. Te tekau o ratau Marae ko Waiwhara, ko nga matua o Rawhira nga kaumatua, me ta raua huna- onga te rangatira o taua Marae, otira i nga Marae kua whakahuatia ake nei eau, e ko- rero ana matau ko aku taokete, me toku ta- ma tuakana, i te ahua o te Kaunihera Ma- rae o Wairarapa, me te Kaunihera Whenua, Ka whakamaramatia eau te ngawari o nga whakahaere o Wairarapa, i runga i te nga- kau rangimarie, kaore he puhaehae, kaore he mauahara, i te kaha o Tamahau ki te paihe- re i te ngakau o nga tai-tamariki o Wairara- pa, koia tenei ana kupu, ko te Tiriti o Wai- tangi na nga kaumatua, me te Tiriti o Ko- himarama, i tae ano nga kaumatua o Wai- rarapa ki reira, he kaumatua ano nana i eke he tunga mema mo te Paremata o te koroni, tae noa ki te reta mihi kia te Kuini, na nga kaumatua ano i hanga, te pukapuka mihi kia te Kuini, taana whakautu tenei, ko Kau- nihera Marae, me Kaunihera Whenua, ko taku hiahia kia waiho raa nga kaumatua e whakanoa nga tuuru, he mutunga no ta ra- tau naahi, hei muri ra koutou ka eke mai ai ki runga, mo koutou nga nohoanga e takoto mai nei, heoi whakaaetia ana e nga rangati- ra tai-tamariki o Wairarapa, no runga i enei whakamarama aku ka whai kupu mai a Komete Te Ito, i te taenga atu o Tamahau ki Turanga ka korero a Tamahau kia ratau mo te Kaunihera Whenua, mo nga tangata whai whenua anake te painga, te Kaunihera marae, mo te iwi nui tonu tena painga, heoi a .Komete Te Ito ana kupu whakautu mo aku whakamarama, ka whaia mai e Paora Tu- nge ka poro na hoki te rangatira o Waira- rapa ko Tamahau, he tokomaha ratau nana taua kupu, ka whakautua eau, kaore a Ta- mahau i te rangatira no nga tangata o Wai- rarapa, kei reira ano ona rangatira, he hapu tonu-ko tona rangatira, ko tona rangatira, ka tuaruatia ano e Paora Tunge, ko to kou- tou rangatira katoa tena, o nga tangata o Wairarapa, ka whakautua ano eau, kaore a Tamahao i te rangatira o Wairarapa mo tona hapu ano mo Ngati Hikawera, he tika te Wairarapatanga, penei me te maara ku- mara; kotahi te maara, he maha nga puke o te maara, he puke tonu ko tona kopura, me ona kai ta, me ona pihaa, wai hoki me To- mahara ehara i te kopura o te puke. kua mate nga rangatira o Ngati Hikawera, koi anake te morehu, hei tango i te tunga ona tuakana; tuarua, i rewa ai tona ingoa ki runga, i ngaro ai nga rangatira o Wairarapa, he ngawari no ana whakahaere mo te iwi, mo nga taha e rua, tuatoru; ko te pootita- nga a te rima rau tangata o Wairarapa, ia ratau ko te Whatahoro, H. P. Tunuiarangi, hei mema mo te Kotahitanga, tuawha; ko te kaha o , Tamahau ki te karanga i nga iwi o te motu nei; .tuarima, ko te Wiranga a Ngairo i te rangatiratanga kia Tamahau, me nga kupu o taana wira, i muri nei kia mau ki re waewae, ko te hono tenei o te tangata iti, tuaono ; koia te Pirimia o Wairarapa, na kona ia i hapai ki runga ki tahatu-ote-rangi; tuawhitu, ko te hapaitanga a nga rangatira rae nga hapu o Wairarapa i mohio ai nga iwi o te ao koia te rangatira o Wairarapa. Kaore au i korero ko ahau te kumara o to taha o te puke, he whakautu ki taku, e ai te kupu a o koutou tipuna, he tao rakau e ka- rohia ka taha, he tao ki kaore e taea te karo. E Niniwa Tamaihotua, he hakuwai anake te manu i whakahua i tona ingoa, hakuwai! hakuwai! notemea ka rua tekau nga tau e