Pukapuka 5, Nama 21
19040806

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

NAMA 21 WAIRARAPA AKUHATA HATEREI 8 1904. [TAU TUARIMA.; TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA]

Ko tenei whakatipuranga e haere atu ana, ko tera whakatipuranga e haere mai ana, ko te whenua ia me nga kupu e pumau tonu. 1 te ata e tipu ana e pihi ana, i te ahiahi kua kotia kua maroke. Memeha atu ro e koro, te inana, te kaha, te pou-tokomanawa, te okiokinga o nga kii o te tikanga, haore i runga i te rangimarie me to Honore o aa mahi nunui i mahia ai e koe, ia koe e kori ana i roto i nga tau maha o to- ou aranga i tenei ao. Tenei ra e nga iwi te oha a to koutou whanaunga, te rere ronaki atu noi i roto i nga hau ta-whenua o roto o Wairarapa, te rui haere atu na ki o koutou marae, i nga kupu korero a to koutou whanaunga o nga ia ka taha ki tua, i te wa e kori ana tona ti- nana i waenganui ia komou. I hokia ako ai ki enei kupu hurahura haere ai, hei titiro ma tatau, me nga whakatipuranga hoki e heke mai ana ki tenei ao, i te kaha o to kou- tou whanaunga me ona tuakana ki te pupuri i te pai, kia takoto a Wairarapa nei i runga i te rangimarie, me te ngakau kotahi, koia tenei:— Tenei kaupapa korero no te tau 1859, i taua tau ka whakaaro a Ngairo raua ko Ma- tiaha Mokai kia hangaia e raua he whare, hei whakahaere i nga tikanga mo te Kiingi- tanga Maori e tu mai ra i Waikato, ka rite ta raua whakaaro me o raua hapu ka wha- kaarahia to raua whare, ka ara ki runga ka huaina te ingoa ko Aotea, ka huaina te ingoa o te marae ko te Rongotaketake, ko te waahi i tu ai taua whare ko te Waihinga Matene- para Wairarapa, i te mea ka oti taua whare ka hui nga hapu katoa o Wairarapa nei ki te marae, katahi ka whakahaerea he tikanga kia pohiritia nga iwi o te motu, tenei ka tae mai ki te marae ka oti tena kupu, ka pohiri- tia nga iwi o te motu nei, ka tae ki te ra e eke mai ai ki ta marae, ka pohiritia e nga hapu o to marae nei a Witako me ona iwi, ko nga kupu o nga whai-korero a nga ra- ngatira o te marae, he hapai tonu i te mahi Kiingi, ko nga kupu waiata haka tenei. Haramai ra haramai ra e Wi e timo e ia ki Aotea e tenei te motu ka tiemi ka tiemi na to moni a te Kawana koe i tiki mai i whakakoi to ngakau koia i pakuku atu ai e ha i tu te Kiingi ki Waikato whakarere nga mahi tukua to ture Kiingi kia whakaputa i te mata rae ki Wairarapa ki reira rae mou ti mou ti moi haere mai haere a ka peapea au noa ka poapoa au noa anana arara a haere ki oti hoihoi ei: Tenei ake te nuinga e nga manaaki, kaati

tena. Ka hui nga iwi ki te marae, kihei rawa i kitea he kupu, ka tahuri a Hikawera, otira ko tona tino ingoa i tena wa ko Wiremu Ma- hupuku, raua ko Heremaia Tamaihotua, ki te rapu i te tino take mo te hui, ka kitea e ra- ua koia tenei, ka whakatakototia e raua ki mua ote hui ko te Harenga raua ko te Wete- kanga, te tikanga o tenei kupu o te Herenga, me pupuri te mana Kiingi e nga tangata o . Wairarapa nei, te rua, ko te Whakapono kia herea to mana Atua, e nga tangata o Waira- rapa nei, te toru, ko te pupuri i te rangima- rire, me te maungarongo, me te aroha, ko te Whakapono hei kaupapa mo enei tikanga katoa. Ka oti tenei kupu te whakamarama, ka whatorotia atu ko te Wetekanga, ko tera kupu, kia Wetekia te mana o te Kawanata- nga i runga i te iwi Maori, kia kaua nga whenua e tukua ki te Kawanatanga, me eta- hi tikanga e pa ana ki nga whenua, ka tako- to enei kupu, ka pakaru nga tangata o Wai- raropa nei, ko etahi o nga rangatira ka huri ki te taha Kawatanga, ko ratau ingoa tenei:— Ko Raniera Teihooterangi. Ko Hemi Te- miha-Ote-Rangi- Ko Tamaihikoia, me o ra- tau hapu koia tenei, Rakaiwhakairi, menga hapu ririki i raro i a ia, enei hapu no roto o Ruamahanga, kia Ngati Moe, kia Ngati Ka- hukurawhitia, kia Ngati Muretu, koia tenei o ratau ingoa:— Te Manihera Rangitakaiwaho, Ko Wi- remu Kiingi Tutepakihirangi, Ko Ngatu- ere Tawhirimatea, Ko Ihaka Te Moe. Ka ahu ki te Kauru kia Hamua. Ko Ihaia Whakamairu, Ko Te Retimana te Korou. Ka huri ki te Takutai, kia Ngati Rongo- maiaia, kia Ngati Maahu, ko te Wereta Ka- wekairangi, koia nei nga rangatira i huri ki te taha Kawanatanga o Wairarapa nei, i roto o te mahi Kiingi, te hapu i mau ki te mahi Kiingi ko Ngati Hikawera, tae noa ki te tau 1883, ona rangatira Ko Ngairo Takataka-

putea, Ko Wiremu Mahupuku, ko Tama- hau Mahupuku, Ko Karauria Ngawhara, me ta ratau tamaiti me Heremaia Tamaiho- tua, ko to ratau hoa tera i taua wa, e tai tai- tamariki ana ano ia, otira kua mau ano ia ia etahi kupu korero, kaati nga korero o tena hui, hei whakamaharatanga kia ia. Ka whakaarahia ko Hikurangi, ko te ingoa o te takitaki o waho ko Whakapaumahara, ko te rangatira o tena whare ko te Manihera Rangitakaiwaho mo ona hapu, ko te waahi i tu ai taua whare ko Papawai, ka pora ano me Aotea, ka oti a Hikurangi ka powhiritia nga iwi o te motu nei, ka tae mai a Ngaati Kahunganu ki Heretaunga me etahi takiwa. atu, ko te kupu i mauria mai o te hui ki Ao- tea ko te whakapono, tapiritia atu i reira ko te pupuri i nga tikanga o to rangimarie, ka- tahi ano ka tino u pai ona mahi, ka kiia e nga rangatira i tae mai ki te marae, ahakoa e rua o tatau taha, he Kawanatanga tetahi taha he Kiingitanga tetahi taha, kia mau ki

te whakapono, me te rangimarie, me te mau- ngarongo ki waho ki roto, heoi ko nga mahi ahuareka tenei i mau atu, koia tenei. Nga tangata o Wairarapa e takoto nei e whakatangatanga kirunga whakatangatanga

ki raro koi peehia koe te hau taakohuru, e noho mai rongo taaka whiiu kaore kaore o e, o e, ka whanatu au kaahorai te Tuatara, kia ma- rama te okeo o e, o e. He whiti ano tenei. Toroa e toroa whakapai tangata, Huia e huia tangata kotahi, kaka e o kaka e o kaka koari mai tawhiti, ahaha, e ka whiri ka whiri