Pukapuka 4, Nama 18
19020228

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

TE PUKE KI HIKURANGI

[NAMA 18, OTE TAU TUAWHA 4.] WAIRARAPA. PEPUERE PARAIRE 28th 1902. Wharangi-No 1 T E P U K E K I H I KURANGI.

[ PUTEA]

[HE MEA TANGO MAI I ROTO I TE KAHITI.] Nga Tikanga Whakahaere o te Kaunihera Maori o te Takiwa o Kahungunu i raro i "Te Ture Kaunihera Maori 1900."

Tari o te Minita Maori. Poneke 14, Pepuere, 1902. He whakaatu tenei, kua pai te Kawana i tenei ra ki te whakaae i nga tikanga whaka- haere, i hangaia e te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Kahungunu, i raro i nga ti- kanga o te rarangi tekau maono o " Te Ture

Kaunihera Maori 1000" e whakaaturia nei i te Kupu Apiti i raro iho nei. J. Carroll. Minita mo te taha Maori.

TE KUPU APITI. KAUNIHERA MAORI O TE TAKIWA MAORI O KAHUNGUNU. NGA TURE WHAKAHAERE. Tenei te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Kahungunu, i whakaturia i raro i te "Ture Kaunihera Maori 1900," ka hanga nei i enei tikanga-whakahaere i raro i te ina- na o taua Ture, me timata te mana o aua ti- kanga-whakahaere a te wa e whakaaetia ai e te Kawana, me te panuitanga o aua mea i roto i te Gazette me te Kahiti :— Whakamarama. 1 roto i enei tikanga-whakahaere, mehe- mea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu e whai ake nei, a, mehemea kaore i motuha- ke te takoto a etahi atu whakamaramatanga. koia enei o ratau ti kenga :— "Taua, Ture" tona tikanga ko "Te Ture Kaunihera Maori 1900" "Te Kaunihera" tona tikanga ko te Kau- nihera Maori o te Takiwa Maori o Ka- hungunu i whakaturia i raro i taua Ture. "Komiti" ara "Komiti Marae" tona tika- nga ko te Komiti Marae o tetahi kainga Maori i whakaturia i raro i nga tikanga o taua Ture. "Takiwa" tona tikanga ko te Takiwa Ma- ori o Kakungunu, i panuitia e te Kawana i roro i taua Ture, i tana panuitanga o te 26 o nga ra o Tihema 1900. "Taone Maori" tona tikanga he Taone Maori i whakaturia i raro i "Te Ture Taone Maori, 1895." "Whakatakotoria" tona tikanga i whaka- takotoria e nga tikanga-whakahaere i hangaia i raro i taua Ture, e enei tika- nga-whakahaere ranei.

(A.) TE ORA ME TE NOHO TIKA. (Tekiona 16, Rarangi 1.) 1. Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Maehe, me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto i te tau, me tonu i roto i nga ra P. wha i muri iho i te matenga; a mehe- mea ka mate i waenganui i te 16 o nga o Hepetema me te 14 o nga ra o Maehe (e uru ana ano ia aua ra), me tanu i roto i nga ra e tora i muri iho i te matenga, haunga ia me- hemea ka takoto ke te whakahau a te Kauni- hera, mehemea ranei ka takoto ke totahi atu tikanga o tetahi Ture o te Paremata. 2. Ma nga whanaunga tata o te tupapa- ku, a, mehemea kei te ngaro ke ratau ma te tangata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, mana e whakatutuki nga tikanga o Le tikanga-wha kahaere i runga ake nei, a, ka whakaekea te hee ki runga kia ratau, ki tetahi ranei o ratau mo te takahi i tana tikanga whakahaere i runga i ta te Kaunihera e kite ai he tika, a, ka ahei kia whiua ki te moni kia kaua e ueke ake i te kotahi pauna. 3. E kore rawa e pai, haunga ia mehe- mea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanumia te tupapaku ki tetahi waahi ke atu i te uaupa e mohiotia ana he tanumanga tu- papaku e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori, kua rahuitia ranei, kua ata wehea ra- nei e ratau, e tetahi atu ropu whai mana ra- nei, hei urupa tanumanga tupapaku. 4. Kaua rawa o whakatakotoria te tupa- paku ki nga roro, ki nga Marae ranei o nga whare nunui, engari me whakatakoto ki te- tahi atu waahi i rahaki e tata ana mai e wha- karitea e te Tiamana o te Komiti Marae, e te Meina Kaunihera ranei o te wahanga o te takiwa. 5. Ka ahei te Kaunihera ki te tuku pa- nui atu, penei i te Ahua A e man nei i te Kopu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare i roto i tetahi kainga (haunga i nga kauta me nga whare tu noa o waho) mehe- mea e hangaia ana taua whare i muri iho i te mananga o enei tikanga-whakahaere hei whakahau atu kia hangaia he puroa mo taua whare (i roto ano i te wa e whakaritea e taua panui) kia tika te whakaaro o te Kaunihera, o tetahi tangata, o tetahi ropu ranei e wha- kamanaia e ia. G. Mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore ranei e whakarite i te whakahau a taua panui, i roto i te taki- wa i whakaritea e taua panui, i tetahi atu takiwa ranei e tukua atu e te Kaunihera, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna. 7. Ka ahei te Kaunihera, (ki te whakaa- ro ia kia kaua e tukua te panui e whakaatu- ria nei e te tikanga-whakahaere tuarima) ki te tuku panui atu, penei i te Ahua B e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona teta- hi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e whakamaramatia nei e te tikanga-whakahaere tuarima, hei whaka- hau atu kia hangaia he moenga ki roto ki taua whare, kia kaua e hoki iho i te kotahi patu te rewanga ake i te whenua ; a, mehe- mea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i taua whakahau a taua panui i roto i te wa i whakaritea, e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(B.) NGA WHARE PARU. (Tekiona 16, Rarangi 2.) 8. Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ropu ranei e whakamanaia e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki to tangata nona, ki to tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e paru ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia. kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare, i roto i totahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te ahua "C" e mau noi i tu Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui, ka tika kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara matahi, ki a kaua e noke atu i te rua pauna mo ia hara- nga i muri iho. !). Ka ahei te kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whaka- korea ranei tetahi whare e paru ana e kino mehemea ki tana whakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehemea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho aua i roto i taua whare, ina tae mai he whakahau ki a ia ki whakapaia, kia whakaho- utia, kia whakakorea ranei taua whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapai- nga, whakahoutanga, whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua tangata ki te Kaunihera, a, e taea te whai atu ki roto ki te Kooti Whakawa Tuturu. 10. Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i te tikanga-whakahaere tuawaru me te tikanga-whakahaere tuaiwa i ranga ake nei, mehemea ka tupono he kau- matua, he mate, he ngoikore ranei, te tanga- ta nona, a, e nono ana ranei i roto i ana tu- whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki taua tangata; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Ma- rae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a, hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i te- tahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua ta- ngata kaumatua, mate, ngoikore ranei, i roto ano i te oranga o te Kaunihera, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.

(C.) NGA PARU o TE MARAE. (Tekiona 16, Rarangi 8.) 11. Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiua, e whakatakotoria, e tukua ra- nei kia tere ki roto ki tetahi puna wai, i te- tahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a, mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto ta- hi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o tana puna awa ranei. 12. E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te pa- ru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o tona kainga, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga. 13. Kaua e tanumia te hoiho, te kau, te hipi, te te kuri, tetahi atu kararehe ranei, ki roto ki te rohe o tetahi kainga Maori. 14. E kore e pai kia whiua atu, kia wai- ho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga